Bu ders notu, Anadolu'nun Neolitik Dönem'deki (Yeni Taş Çağı) ilk yerleşim yerlerini ve bu yerlerde yaşayan insanların hayat tarzlarını, geliştirdikleri teknolojileri ve temel ihtiyaçlarını ele almaktadır. Özellikle Göbeklitepe, Çatalhöyük ve Çayönü gibi önemli merkezlerin özellikleri üzerinde durulacaktır. Bu notlar, öğrencilerin sınav öncesi konuları tekrar etmeleri ve pekiştirmeleri için hazırlanmıştır.

🌍 Anadolu'da İlk Yerleşim Yerleri ve Neolitik Dönem

• Anadolu, verimli toprakları, su kaynakları ve uygun iklimi sayesinde tarihin ilk çağlarından itibaren birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.
• Neolitik Dönem (Yeni Taş Çağı): İnsanların avcılık ve toplayıcılıktan vazgeçerek, tarım yapmaya ve hayvanları evcilleştirmeye başladığı, yani üretici hayata geçtiği dönemdir. Bu dönemde insanlar yerleşik hayata geçerek köyler kurmuşlardır.
• Bu geçiş, insanların yaşam biçimlerinde büyük değişikliklere yol açmıştır. Artık sürekli yiyecek aramak yerine, kendi yiyeceklerini üretebiliyorlardı.

🗿 Göbeklitepe: Tarihin Sıfır Noktası

• Konum: Şanlıurfa'nın 20 kilometre kuzeydoğusundaki Örencik Köyü yakınlarındadır.
• Tarih: Günümüzden yaklaşık 12.000 yıl öncesine, M.Ö. 10.000 yılına dayanır.
• Önemi: Dünyanın bilinen en eski ve en büyük ibadet merkezi (tapınağı) olarak kabul edilir. Bu özelliğiyle, yerleşik hayata geçişin sadece tarımla değil, inançlarla da ilişkili olabileceğini göstermiştir. Göbeklitepe, dini amaçlarla inşa edilmiş eşsiz bir kutsal alandır.
• Buluntular: Kazılarda taş aletler, hayvan ve insan figürlü heykeller, dikili taşlar üzerindeki kabartmalar ve bitki kalıntıları bulunmuştur. Bu buluntular, o dönem insanlarının sanat anlayışları ve inançları hakkında önemli bilgiler verir.
• 💡 İpucu: Göbeklitepe, dini amaçlarla inşa edilmiş bir kutsal alandır. Buradaki yaşamla ilgili ekonomik uğraşlar (örneğin hayvancılık) metinlerde genellikle doğrudan belirtilmez. Metinlerde neye ulaşılabileceğine veya ulaşılamayacağına dikkat edin.

🏡 Çatalhöyük: İlk Şehir Yerleşimlerinden Biri

• Konum: Konya yakınlarında, Çarşamba Çayı'nın suladığı verimli topraklarda, bataklık bir bölgede kurulmuştur.
• Önemi: Anadolu'daki en eski ve en büyük yerleşim yerlerinden biridir. 2002 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınarak uluslararası alanda koruma altına alınmıştır.
• Yerleşim Seçimi: Su kaynağına yakınlık, tarıma uygun arazi, av hayvanlarının bolluğu, kerpiç yapımı için çamur ve obsidyen gibi kaynakların varlığı, Çatalhöyük'ün yerleşim yeri olarak seçilmesinde etkili olmuştur. Yani, uygun coğrafi koşullar yerleşim için çok önemlidir.
• Mimari ve Yaşam:
  • Evler kerpiçten yapılmış, birbirine bitişik nizamda inşa edilmiştir.
  • Sokak yoktur; evlere çatılardaki deliklerden, merdivenle girilirdi. Bu yapı, vahşi hayvan saldırılarına karşı savunma amacı taşıyordu.
  • Yemekler evin içindeki ocaklarda pişirilir, tuzluk, kap ve kaşık gibi araçlar kullanılırdı.
  • Giyinmek için bitki lifleri ve avladıkları hayvanların derileri kullanılırdı.
• Ekonomik Faaliyetler: Başlıca uğraşları tarımdı. Yabani ve ekmelik buğday, arpa, baklagiller ve mercimek gibi ürünler ekip biçerlerdi. Hayvan avcılığı da devam eden bir faaliyetti.
• Obsidyen Kullanımı: Çevredeki volkanik dağlardan elde edilen obsidyen taşı (volkanik cam), kesici ve delici aletler (balta, tarak) yapımında, tarım (tarlaları sürerken) ve avcılıkta (hayvan avlarken) kullanılmıştır. Ayrıca süs eşyaları üretiminde de değerlendirilmiştir. Bu durum, zanaat ve sanatın geliştiğini gösterir.
• ⚠️ Dikkat: Çatalhöyük'te temel geçim kaynağı tarımdır. Ticaretin yaygın bir geçim kaynağı olduğuna dair bilgiler genellikle bu dönem için doğrudan belirtilmez. Metinde bahsedilmeyen bir bilgiye ulaşmaya çalışmayın.

🏘️ Çayönü: Mimari Gelişimin İzleri

• Konum: Diyarbakır yakınlarındadır.
• Önemi: Anadolu'nun ilk köy yerleşimlerinden biridir.
• Mimari Gelişim: Çayönü'nde yaşayan insanlar, başlangıçta basit kulübelerde yaşarken, zamanla ızgara planlı, kanallı, taş döşemeli, hücre planlı ve geniş odalı yapılar inşa etmişlerdir. Bu çeşitlilik, mühendislik ve mimarlık alanında önemli gelişmeler yaşandığını gösterir.
• Yapılar genellikle kerpiçten ve üstü düz çatılı olarak inşa edilmiştir.
• Bu gelişmeler, insanların barınma ihtiyaçlarını karşılamada ne kadar yaratıcı olduklarını ve yaşam alanlarını sürekli geliştirdiklerini ortaya koyar.

🛠️ Yerleşik Hayatın Getirdiği Yenilikler ve Temel İhtiyaçlar

• Tarım ve Hayvancılık: İnsanların beslenme alışkanlıklarını değiştirmiş, düzenli ve sürekli yiyecek sağlamıştır. Örneğin, tahılların beslenmede kullanılması, yemek hazırlama ve depolama yöntemlerini geliştirmiştir.
• Yeni Araç-Gereçler: Tarım ve yemek hazırlama ihtiyacı, öğütme taşları (tahılları ezmek için), havanlar, dibekler ve çanak-çömlek gibi aletlerin geliştirilmesine yol açmıştır. Kilin ateşte pişirilmesi (seramik) önemli bir teknolojik adımdır.
• Barınma: Yerleşik hayata geçişle birlikte kalıcı konutlar (kerpiç evler) inşa edilmiştir. Bu evler, hem barınma hem de savunma ihtiyacını karşılayacak şekilde tasarlanmıştır.
• Giyinme: Bitki lifleri ve hayvan derileri kullanılarak kıyafetler yapılmıştır. Bu, insanların soğuktan veya dış etkenlerden korunma ihtiyacına bir çözümdür.
• Savunma: Yerleşim yerlerinin ve evlerin yapısı (örneğin Çatalhöyük'te üstten girişli, birbirine bitişik evler), vahşi hayvanlara veya diğer tehditlere karşı korunma ihtiyacından doğmuştur.
• Sanat ve Zanaat: Heykeller, kabartmalar, süs eşyaları (obsidyenden yapılanlar gibi) o dönemin sanatsal ve zanaatsal becerilerini gösterir.

🧠 Sınav İpuçları ve Kritik Noktalar

• ⚠️ Dikkat: Sorularda verilen metni çok dikkatli okuyun! Cevaplar genellikle metnin içindedir. "Ulaşılabilir", "ulaşılamaz", "söylenemez" gibi ifadelere özellikle dikkat edin. Bir bilgi metinde yoksa, ona ulaşılamaz kabul edilir.
• 💡 İpucu: Her yerleşim yerinin kendine özgü temel özelliklerini (örneğin Göbeklitepe'nin "ilk tapınak" olması, Çatalhöyük'ün "üstten girişli evleri", Çayönü'nün "mimari gelişimi") aklınızda tutmaya çalışın.
• 🤔 İnsanların temel ihtiyaçları (beslenme, barınma, giyinme, savunma) ile o dönemdeki yaşam biçimleri ve geliştirdikleri teknolojiler arasındaki bağlantıyı kurmaya çalışın. Örneğin, tarım beslenme ihtiyacına, kerpiç evler barınma ve savunma ihtiyacına yöneliktir.
• 🔍 Bir yerleşim yerinde ortaya çıkan mimari farklılıklar (basit kulübelerden çok odalı yapılara geçiş), o toplumda mühendislik ve mimarlık gibi alanların geliştiğini gösterir.
• 📚 Unutmayın: Tarih öncesi dönemlerdeki yaşam, günümüzden çok farklıydı. İnsanların hayatta kalmak için gösterdiği çabaları ve geliştirdiği çözümleri anlamaya çalışmak, konuyu daha iyi kavramanıza yardımcı olur.