🎓 7. Sınıf Fiillerde Yapı Test 6 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, "Fiillerde Yapı" konusunu derinlemesine anlamana yardımcı olacak. Testteki sorular fiillerin yapısı (basit, türemiş, birleşik) ve birleşik fiillerin alt türleri üzerine yoğunlaşmış. Ayrıca, fiillerin anlam ve çekim özelliklerine dair de önemli noktalar içeriyor. Bu notları dikkatlice okuyarak konuyu pekiştirebilir ve sınavlarda daha başarılı olabilirsin! 💪

Fiilin Yapısı: Basit, Türemiş, Birleşik

Fiiller, yapılarına göre üç ana gruba ayrılır:

• Basit Fiiller: Hiçbir yapım eki almamış, sadece çekim ekleri (kip, şahıs, zaman) almış fiillerdir. Kelimenin kökü veya gövdesi değişmez, yeni bir anlam kazanmaz.
• Örnekler: geldi, okurum, baktık, uyumuşum, at bana, olmakta, varmaz, gülmelisin.
• 💡 İpucu: Bir fiilin basit olup olmadığını anlamak için kökünü bul ve yapım eki alıp almadığına bak. Eğer sadece zaman, şahıs gibi çekim ekleri varsa basittir.
• Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım eki, fiile yeni bir anlam katar veya fiilin türünü (isimden fiil, fiilden fiil) değiştirir.
• Örnekler: gülmekten gülümsemek, sudan sulamak, baştan başlamak, fısıltıdan fısıldamak, doğrudan doğrulmak, selamdan selamlaşmak, ağlamaktan ağlatmak.
• ⚠️ Dikkat: Yapım ekleri fiilin anlamını tamamen değiştirebilir veya ona yeni bir özellik katabilir. Örneğin, "baş" isimken, "-la" yapım ekiyle "başlamak" fiili türemiştir.
• Birleşik Fiiller: En az iki kelimenin bir araya gelerek tek bir fiil anlamı oluşturduğu fiillerdir. Üç farklı şekilde kurulurlar:

• 1. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

• Bir isim veya isim soylu bir sözcüğün "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" gibi yardımcı fiillerle birleşmesiyle oluşur.
• Bu tür birleşmelerde genellikle ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi gibi ses olayları meydana gelir. Eğer ses olayı yoksa ayrı, varsa bitişik yazılır.
• Örnekler: his etmek > hissetmek (ses türemesi), kayıp olmak > kaybolmak (ses düşmesi), red etmek > reddetmek (ses türemesi), nakil etmek > nakletmek (ses düşmesi), sabır etmek > sabretmek (ses düşmesi), arz etmek, fark etmek, kontrol etmek, tedirgin olmak, seyir etmek > seyretmek.
• 💡 İpucu: "Olmak" ve "etmek" fiilleri tek başına kullanıldıklarında basit fiil olabilirler. Örneğin, "Yemekler oldu." (pişti anlamında basit), "Bu işi ben ettim." (yaptım anlamında basit). Ancak bir isimle birleşip yeni bir anlam kazandıklarında yardımcı fiil olurlar.
• ⚠️ Dikkat: "Eylemek" fiili de yardımcı fiil olarak kullanılabilir (örneğin "arz eylemek"). Bazı durumlarda "bol eylemek" gibi kullanımlar da birleşik fiil olarak kabul edilebilir.

• 2. Kurallı (Özel) Birleşik Fiiller

• İki fiilin belirli kurallara göre birleşmesiyle oluşan ve her zaman bitişik yazılan fiillerdir. Dört alt başlıkta incelenir:
• a. Yeterlik Fiili (-e/-a bilmek): Bir işi yapabilme, gücü yetme veya ihtimal anlamı katar.
• Örnekler: yüzebilmek, konuşabilmek, anlayabilmek.
• ⚠️ Dikkat: Yeterlik fiilinin olumsuzu genellikle "-e/-a -ma/-me" şeklinde yapılır ve bu durum bazen karıştırılabilir. Örneğin, "gelebilirim" (olumlu) > "gelemem" (olumsuz). "Başarabilirsin" (olumlu) > "başaramazsın" (olumsuz). Bu yapılar da birleşik fiildir!
• b. Tezlik Fiili (-i/-ı vermek): Bir işin çabukluk, kolaylık veya aniden olma anlamı katar.
• Örnekler: yapıvermek, düşüvermek, çıkagelmek, takılıverdi, uçuşverdi.
• c. Süreklilik Fiili (-e/-a kalmak, -e/-a durmak, -e/-a gelmek): Bir işin devam ettiğini, sürdüğünü belirtir.
• Örnekler: bakakalmak, düşedurmak, anlatılagelmek, şaşakalmak.
• d. Yaklaşma Fiili (-e/-a yazmak): Bir işin neredeyse gerçekleştiğini, az kalsın olduğunu ifade eder.
• Örnekler: düşeyazmak (az kalsın düşecekti), öleyazmak.

• 3. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimleşmiş Fiiller)

• Genellikle bir isim ve bir fiilin birleşmesiyle oluşan, gerçek anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanan fiillerdir. Deyimler bu gruba girer.
• Bu fiiller çoğunlukla ayrı yazılır, ancak bazıları bitişik yazılabilir (örneğin "vazgeçmek").
• Örnekler: gözden düşmek, kulak kabartmak, etekleri zil çalmak, küplere binmek, ateşle oynamak, vazgeçmek.
• ⚠️ Dikkat: Bu fiillerin anlamı genellikle kelimelerin tek başına anlamlarından çıkarılamaz, bir bütün olarak değerlendirilmelidir.

Fiillerin Anlam Özellikleri

Fiiller, anlamlarına göre de üçe ayrılır:

• Kılış (İş) Fiilleri: Bir öznenin isteğiyle gerçekleşen, bir nesneyi etkileyen fiillerdir. Fiile "neyi?" veya "kimi?" soruları sorulduğunda cevap alınabilir.
• Örnekler: okumak (kitabı okumak), yazmak (mektubu yazmak), sevmek (onu sevmek).
• Durum Fiilleri: Bir öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan fiillerdir. Öznenin isteğiyle gerçekleşir ancak bir nesneyi etkilemezler. "Neyi?" veya "kimi?" sorularına cevap vermezler.
• Örnekler: uyumak, oturmak, gülmek, ağlamak.
• Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden zamanla meydana gelen değişimi anlatan fiillerdir.
• Örnekler: büyümek, yaşlanmak, sararmak, paslanmak, kızarmak.

Fiillerin Çekim Özellikleri

Fiillerin zaman ve şahıs ekleri alarak cümle içinde kullanılabilen hâllerine fiil çekimi denir.

• Basit Zamanlı Fiiller: Sadece bir kip eki (haber veya dilek kipi) almış fiillerdir.
• Örnekler: geliyor (şimdiki zaman), okuyacak (gelecek zaman), yazmalı (gereklilik kipi).
• Birleşik Zamanlı Fiiller: Bir fiilin iki kip eki almasıyla oluşan fiillerdir. İkinci kip eki her zaman ek fiil (idi, imiş, ise) olur.
• Örnekler: geliyordu (şimdiki zamanın hikayesi), okuyacakmış (gelecek zamanın rivayeti), yazmalıysa (gereklilik kipinin şartı).

Bu ders notu, fiillerin yapısı, anlamı ve çekimi konularındaki temel bilgileri kapsamaktadır. Konuları örneklerle pekiştirerek ve bol bol pratik yaparak bu alandaki yeteneğini geliştirebilirsin. Başarılar! 🚀