🎓 7. Sınıf Fiillerde Yapı Test 5 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, fiillerin yapısal özelliklerini, yani bir fiilin basit mi, türemiş mi yoksa birleşik mi olduğunu anlamana yardımcı olacak. Ayrıca, birleşik fiillerin çeşitlerini ve cümleye kattıkları farklı anlamları da detaylıca inceleyeceğiz. Bu konuları iyi kavradığında, Türkçe sınavlarında fiillerle ilgili karşına çıkacak her türlü soruyu kolayca çözebilirsin! 💪

Fiillerin Yapısı: Basit, Türemiş, Birleşik

Fiiller, yapılarına göre üç ana gruba ayrılır:

• Basit Fiiller: Hiçbir yapım eki almamış ve başka bir sözcükle birleşmemiş fiillerdir. Sadece çekim ekleri (kip ve kişi ekleri) alabilirler. Kök halinde veya sadece çekim eki almış olurlar.
• Örnek: oku-du, gel-iyor, sev-eriz.
• 💡 İpucu: Bir fiilin basit olup olmadığını anlamak için, fiilin kökünü bul ve yapım eki alıp almadığına bak. Eğer fiil kökünde bir değişiklik yoksa veya yeni bir anlam kazanmamışsa basittir.
• Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım eki aldıklarında anlamları değişir veya yeni bir anlam kazanırlar. İsimden fiil veya fiilden fiil yapım ekleri alabilirler.
• Örnek: göz-le-mek (isimden fiil), sev-il-mek (fiilden fiil), boya-t-mak (fiilden fiil).
• ⚠️ Dikkat: Türemiş fiillerde yapım eki mutlaka bulunur. Bu ekler fiilin anlamını değiştirir veya fiili başka bir türden fiil yapar.
• Birleşik Fiiller: İki veya daha fazla sözcüğün bir araya gelerek tek bir fiil anlamı oluşturmasıyla meydana gelen fiillerdir. Birleşik fiiller kendi içinde üç gruba ayrılır:

1. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

Bir isim soylu sözcük ile "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle oluşurlar.

• Örnek: yardım etmek, hasta olmak, namaz kılmak, arz eylemek, emir buyurmak.
• ⚠️ Dikkat: İsim ile yardımcı fiil arasında ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi olursa bitişik yazılırlar. Aksi takdirde ayrı yazılırlar.
• Örnek: kayıp olmak → kaybolmak (ses düşmesi), his etmek → hissetmek (ses türemesi).
• 💡 İpucu: "etmek" ve "olmak" fiilleri bazen tek başına asıl fiil olarak da kullanılabilir. Bu durumda birleşik fiil oluşturmazlar.
• Asıl fiil olarak: "Bu araba yirmi bin eder." (değerinde olmak)
• Yardımcı fiil olarak: "Ona yardım ettim." (yardım eylemini gerçekleştirmek)

2. Kurallı Birleşik Fiiller

Her zaman bitişik yazılan ve belirli eklerle oluşturulan fiillerdir. Cümleye özel anlamlar katarlar.

• Yeterlilik Fiili (-e bilmek): Eylemi yapabilme gücü veya olasılık (ihtimal) anlamı katar.
• Gücü yetme (yapabilme): "Bu kitabı tek başıma taşıyabilirim." (gücüm yeter)
• Olasılık (ihtimal): "Yarın yağmur yağabilir." (ihtimal var)
• ⚠️ Dikkat: Yeterlilik fiilinin olumsuzu "-e-me-" şeklindedir. "Gelebilirim" → "Gelemem". Olumsuz halinde de yeterlilik anlamı devam eder.
• Tezlik Fiili (-i vermek): Eylemin çabucak, aniden veya kolayca yapıldığı anlamını katar.
• Örnek: "Kitabı okuyuverdi." (çabucak okudu), "Düşüverdi." (aniden düştü).
• Süreklilik Fiili (-e durmak, -e kalmak, -e gelmek): Eylemin devam ettiğini, sürdüğünü belirtir.
• Örnek: "Siz okuya durun, ben gelirim." (okumaya devam edin)
• Örnek: "Çocuk pencereden bakakaldı." (bakmaya devam etti)
• Örnek: "Bu gelenek yıllardır süregelir." (devam eder)
• Yaklaşma Fiili (-e yazmak): Eylemin gerçekleşmesine çok az kaldığı, neredeyse olacağı anlamını katar.
• Örnek: "Merdivenden düşeyazdım." (az kalsın düşecektim)

3. Anlamca Kaynaşmış (Deyim Halindeki) Birleşik Fiiller

Genellikle bir isim ve bir fiilin birleşmesiyle oluşur ve yeni, mecazlı bir anlam kazanır. Çoğunlukla deyim şeklinde karşımıza çıkarlar ve ayrı yazılırlar.

• Örnek: gözüne girmek, kulak kesilmek, yola gelmek, ağzı kulaklarına varmak.
• 💡 İpucu: Bu tür birleşik fiillerin anlamı, kelimelerin tek tek anlamlarından farklıdır. Örneğin, "gözüne girmek" gerçekten birinin gözünün içine girmek demek değildir, beğenisini kazanmak demektir.

Fiillerde Anlam (Kip) Kayması

Bir fiilin çekimlendiği kipin, cümlede ifade ettiği anlamın farklı olması durumudur. Yani, kullanılan zaman eki ile kastedilen zaman farklıdır.

• Örnek: "Her sabah erken kalkıp spor yapıyorum."
• Burada "yapıyorum" şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş olsa da, "her sabah" ifadesi eylemin sürekli yapıldığını, yani geniş zaman anlamı taşıdığını gösterir.
• Örnek: "Yarın seni arayıp gelip gelmeyeceğini soruyorum."
• "Soruyorum" şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş, ancak "yarın" kelimesi gelecek zaman anlamı katmaktadır.
• ⚠️ Dikkat: Anlam kayması, genellikle günlük konuşma dilinde sıkça karşımıza çıkar ve bir anlatım bozukluğu değildir.

Bu ders notu, "Fiillerde Yapı" konusundaki temel bilgileri ve sıkça karıştırılan noktaları özetlemektedir. Bol bol örnek çözerek ve tekrar yaparak konuyu pekiştirmeyi unutma! Başarılar dilerim! 🌟