🎓 7. Sınıf Fiillerde Yapı Test 4 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 7. sınıf Türkçe müfredatında yer alan fiillerin yapısal özelliklerini, anlamlarını ve çekimlenmelerini kapsayan önemli konuları özetlemektedir. Testteki sorular, öğrencilerin fiillerin yapılarına (basit, türemiş, birleşik), anlam özelliklerine (kılış, durum, oluş) ve fiil kiplerindeki anlam kaymalarına ne kadar hakim olduğunu ölçmeyi amaçlamaktadır. Bu notlar, konuları tekrar etmen ve sınavlara hazırlanırken kritik bilgileri hatırlaman için sana yardımcı olacak. İyi çalışmalar! 🚀

1. Fiillerde Yapı: Fiillerin İnşaat Taşları 🧱

Fiillerin yapısı, bir fiilin köküne gelen ekler veya birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşur. Üç ana yapısı vardır:

• Basit Fiiller: Hiçbir yapım eki almamış, sadece çekim eki (kip, kişi, ek fiil) almış fiillerdir. Kelimenin anlamını değiştiren bir ek almazlar.
  Örnek: oku-du, gel-iyor, bak-tı-lar.
• Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Bu ekler fiilin anlamını veya türünü değiştirir.
  Örnek: gül-ümse-di (gülmekten gülümsemek), aç-ıl-dı (açmaktan açılmak), durgun-laş-tı (durgundan durgunlaşmak).
• Birleşik Fiiller: En az iki kelimenin bir araya gelerek tek bir fiil anlamı oluşturmasıyla meydana gelirler. Üç çeşidi vardır:

2. Birleşik Fiillerin Çeşitleri 🧩

Birleşik fiiller, kendi içlerinde farklı oluşum biçimlerine sahiptir:

• a) Kurallı Birleşik Fiiller: Belirli eklerle ve kurallarla oluşan fiillerdir. Daima bitişik yazılırlar. Dört alt başlığı vardır:
  • Yeterlik Fiili (-ebilmek / -abilmek): Bir işi yapabilme, gücü yetme veya ihtimal anlamı katar.
    Örnek: Bu soruyu çözebilirim. (Yapabilirim) / Yarın yağmur yağabilir. (İhtimal)
  • Tezlik Fiili (-ivermek): Bir işin çabuk, acele yapıldığı veya kolayca yapıldığı anlamını verir.
    Örnek: Kapıyı açıverdi. (Çabucak açtı) / Bu işi hemen bitiriver. (Kolayca bitir)
  • Süreklilik Fiili (-edurmak, -ekalmak, -egelmek): Bir işin devam ettiğini, sürdüğünü belirtir.
    Örnek: Siz okuyadurun, ben geliyorum. (Okumaya devam edin) / Çocuklar arkamdan bakakaldı. (Bakmaya devam ettiler) / Bu gelenek yüzyıllardır süregelmiştir. (Devam etmiştir)
  • Yaklaşma Fiili (-eyazmak / -ayazmak): Bir işin neredeyse gerçekleştiğini, az kalsın olduğunu ifade eder.
    Örnek: Merdivenlerden düşeyazdım. (Neredeyse düşüyordum) / Korkudan öleyazdı. (Az kalsın ölüyordu)
• b) Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller: Bir isimle "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle oluşur.
  • Eğer isimle yardımcı fiil birleşirken ses düşmesi veya ses türemesi olursa bitişik yazılırlar.
    Örnek: kayıp + etmek > kaybetmek (ses düşmesi) / his + etmek > hissetmek (ses türemesi).
  • Eğer ses olayı olmazsa ayrı yazılırlar.
    Örnek: yardım etmek, fark etmek, mutlu olmak.
  • 💡 İpucu: "Etmek" fiilinin yardımcı fiil mi, yoksa asıl fiil mi olduğunu anlamak için yerine başka bir fiil getirip anlamın bozulup bozulmadığına bakabilirsin. Eğer anlam bozuluyorsa yardımcı fiildir, bozulmuyorsa asıl fiildir.
    Örnek: "Bana yardım etti." (Yardımcı fiil) / "Bu elbise beş yüz lira etti." (Asıl fiil, yerine "tuttu" veya "tutarı oldu" gelebilir.)
• c) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Genellikle deyimlerden oluşan, birden çok kelimenin kendi anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam kazandığı fiillerdir.
  Örnek: göz gezdirmek, kulak kabartmak, dilim tutuldu, küplere binmek.

3. Fiillerin Anlam Özellikleri: Ne Tür Bir Eylem? 🤔

Fiillerin gerçekleştirdiği eylemin niteliğine göre üç gruba ayrılırlar:

• Kılış (İş) Fiilleri: Bir nesneyi etkileyen, öznenin isteğiyle gerçekleşen ve bir nesneye (neyi, kimi?) ihtiyaç duyan fiillerdir. Başına "onu" kelimesi getirilebilir.
  Örnek: okumak (onu okumak), sevmek (onu sevmek), sormak (onu sormak).
• Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan, öznenin isteğiyle gerçekleşen ancak bir nesneye ihtiyaç duymayan fiillerdir. Başına "onu" kelimesi getirilemez.
  Örnek: uyumak (onu uyumak olmaz), oturmak (onu oturmak olmaz), gülmek (onu gülmek olmaz).
• Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında kendiliğinden gerçekleşen, zamanla bir değişim veya gelişim gösteren fiillerdir. Başına "onu" kelimesi getirilemez.
  Örnek: büyümek, sararmak, yeşermek, paslanmak, solmak.

4. Fiil Kipleri ve Anlam Kayması (Zaman Kayması) ⏳

Fiil kipleri, bir eylemin ne zaman yapıldığını (haber kipleri) veya nasıl bir dilek, istek, emir taşıdığını (dilek kipleri) gösterir.

• Kip Kayması: Bir fiilin çekimlendiği kipin, cümlede ifade ettiği anlamın başka bir kipi karşılaması durumudur. Yani cümlenin anlamıyla fiilin kipi arasında bir uyumsuzluk olmasıdır.
  Örnek: "Yarın size geliyorum." (Şimdiki zaman kipi kullanılmış ama "yarın" kelimesi gelecek zaman anlamı katıyor. Doğrusu "Yarın size geleceğim." olmalıydı.)
• ⚠️ Dikkat: Kip kayması bir anlatım bozukluğu değildir, ancak fiilin gerçek zamanının veya anlamının farklı bir kipten anlaşıldığı durumlarda ortaya çıkar. Sorularda "zaman kayması olmaz" denildiğinde, fiilin kipi ile cümlenin anlamının birbiriyle örtüştüğü seçeneği bulmalısın.

5. Fiillerde Olumsuzluk ve Yeterlik Fiilinin Olumsuzu 🚫

• Fiillerin olumsuzları genellikle "-me / -ma" ekiyle yapılır.
  Örnek: gel-me-di, oku-ma-yacak.
• Yeterlik fiilinin olumsuzu özel bir durumdur. "-ebilmek" fiilinin olumsuzu "-e / -a + -me / -ma" şeklinde yapılır ve "bil-" kısmı düşer.
  Örnek: gelebilirim > gel-e-me-m (gel-e-bil-me-m değil!) / yapabilirsin > yap-a-ma-zsın.
• 💡 İpucu: Bir fiilde "-e / -a" sesinden sonra "-me / -ma" olumsuzluk eki geliyorsa, o fiil büyük ihtimalle yeterlik fiilinin olumsuzudur ve yapıca birleşik fiildir. "Gelemez" kelimesi "geniş zamanın olumsuzu" gibi görünse de, "gelebilmek" fiilinin olumsuzudur ve birleşik yapılıdır. "Gelmez" ise basit yapılı bir fiilin geniş zaman olumsuzudur. Bu ayrım çok önemlidir!

Unutma, bol bol pratik yaparak ve farklı örnekler üzerinde çalışarak bu konuları çok daha iyi pekiştirebilirsin. Başarılar dilerim! ✨