🎓 7. Sınıf Fiillerde Yapı Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, "Fiillerde Yapı" konusunu derinlemesine anlamanı sağlayacak. Testteki soruların tamamı, fiillerin basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç temel yapısını ve birleşik fiillerin kendi içindeki çeşitlerini (yardımcı fiille kurulanlar, kurallı birleşik fiiller ve anlamca kaynaşmış birleşik fiiller) kapsıyor. Bu notları dikkatlice okuyarak konuyu pekiştirebilir, sınavlarda başarıya ulaşabilirsin! 💪

1. Fiillerin Yapısı: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller

Türkçede fiiller, yapılarına göre üç ana gruba ayrılır. Bir fiilin yapısını anlamak için öncelikle kökünü ve aldığı ekleri iyi analiz etmek gerekir. 🔍

A. Basit Fiiller

• Hiçbir yapım eki almamış, sadece çekim ekleri (kip ve şahıs ekleri) almış fiillerdir.
• Fiilin anlamını veya türünü değiştiren ek almazlar.
• Örnekler:
  • gel-di (gelmek)
  • oku-yor-um (okumak)
  • sev-miş-sin (sevmek)
  • git-ecek-ler (gitmek)
• 💡 İpucu: Fiilin kökünü bul ve kökten sonra yapım eki olup olmadığına bak. Çekim ekleri (zaman, şahıs, olumsuzluk) fiilin yapısını değiştirmez!
• Örnek: "bilmezdim" fiili "bil-" kökünden gelir. "-mez" olumsuzluk eki, "-di" geçmiş zaman eki, "-m" şahıs ekidir. Hiçbiri yapım eki olmadığı için bu fiil basittir.

B. Türemiş Fiiller

• Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir.
• Yapım ekleri, fiilin anlamını veya türünü değiştirir. İsimden fiil yapan ekler (-le, -lan, -al, -ar, -laş vb.) veya fiilden fiil yapan ekler (-t, -r, -dır, -l, -n, -ş vb.) alabilirler.
• Örnekler:
  • göz-le-mek (isimden fiil: göz → gözlemek)
  • temiz-le-mek (isimden fiil: temiz → temizlemek)
  • oku-t-mak (fiilden fiil: okumak → okutmak)
  • sev-il-mek (fiilden fiil: sevmek → sevilmek)
  • karşı-laş-mak (isimden fiil: karşı → karşılaşmak)
  • uç-uş-mak (fiilden fiil: uçmak → uçuşmak)
  • alev-len-mek (isimden fiil: alev → alevlenmek)
  • uy-ut-mak (fiilden fiil: uyumak → uyutmak)
  • olgun-laş-tır-mak (isimden fiil + fiilden fiil: olgun → olgunlaşmak → olgunlaştırmak)
• ⚠️ Dikkat: Fiilin kökünü doğru bulmak çok önemli! "Çatladı" fiilinin kökü "çat" sesidir, "-la" yapım eki almıştır. "Yaşamış" fiilinin kökü "yaş" ismidir, "-a" yapım eki almıştır.

C. Birleşik Fiiller

• Birden fazla sözcüğün bir araya gelerek tek bir fiil oluşturmasıdır. Üç çeşidi vardır:

1. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

• Bir isim soylu sözcük ile "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle oluşur.
• Yazım Kuralı:
  • Eğer birleşme sırasında ses düşmesi (kayıp) veya ses türemesi (eklenme) olursa bitişik yazılır.
    • Örnekler: his + etmek → hissetmek (s türemesi), kayıp + olmak → kaybolmak (ı düşmesi)
  • Eğer birleşme sırasında herhangi bir ses olayı olmazsa ayrı yazılır.
    • Örnekler: fark etmek, tercih etmek, yardım etmek, mutlu olmak
• Örnekler:
  • "Bu durumu fark ettim."
  • "Seni görünce çok mutlu oldum."
  • "Bu haberi reddetmiş." (red + etmek → reddetmek)
  • "Ona yardım edebilirim."

2. Kurallı (Özel) Birleşik Fiiller

• İki fiilin belirli kurallara göre birleşmesiyle oluşur ve her zaman bitişik yazılır. Ana fiile "yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma" gibi anlamlar katar.
• a. Yeterlilik Fiili (-ebilmek / -amayız, -emeyiz) 🤸‍♀️
  • Fiile "-ebilmek" eki getirilerek yapılır. Cümleye "gücü yetme, yapabilme" veya "ihtimal" anlamı katar.
  • Olumsuzu: "-eme-" veya "-ama-" şeklinde yapılır. (Örnek: gelebilir → gelemez, yapabilir → yapamaz)
  • Örnekler:
    • "Bu soruyu çözebilirim." (Yapma gücü)
    • "Bugün yağmur yağabilir." (İhtimal)
    • "Oraya gidebiliriz." (İhtimal)
    • "Sana söz veremem." (Yeterliliğin olumsuzu: söz verme gücüm yok)
    • "Bu kumaştan iki elbise çıkmayabilir." (Yeterliliğin olumsuzu: çıkma ihtimali yok)
• b. Tezlik Fiili (-ivermek) 🚀
  • Fiile "-ivermek" eki getirilerek yapılır. Cümleye "çabukluk, kolaylık, aniden olma" anlamları katar.
  • Örnekler:
    • "Hemen buraya geliver!" (Çabukluk)
    • "Çocuk merdivenlerden düşüverdi." (Aniden olma)
    • "Soruları çözüverdim." (Kolaylık)
• c. Sürerlilik Fiili (-edurmak, -ekalmak, -egelmek) ⏳
  • Fiile "-edurmak", "-ekalmak" veya "-egelmek" ekleri getirilerek yapılır. Cümleye "eylemin devamlılığı" anlamı katar.
  • Örnekler:
    • "Siz okuyadurun, ben geliyorum." (Okuma eylemine devam edin)
    • "Herkes şaşkınlıkla bakakaldı." (Bakma eylemi devam etti)
    • "Bu gelenek yüzyıllardır süregelmiştir." (Sürme eylemi devam etmiştir)
    • "Gelen haber karşısında şaşakaldık."
    • "Öylece donakaldım olduğum yerde."
• d. Yaklaşma Fiili (-eyazmak) 🤏
  • Fiile "-eyazmak" eki getirilerek yapılır. Cümleye "az kalsın olma" anlamı katar.
  • Örnekler:
    • "Yoldan geçerken düşeyazdım." (Az kalsın düşecektim)
    • "Korkudan öleyazdı." (Az kalsın ölecekti)

3. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimleşmiş Birleşik Fiiller) 💬

• Genellikle bir isim ve bir fiilin birleşmesiyle oluşur, ancak bu birleşme sırasında sözcükler genellikle gerçek anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanır. Çoğunlukla deyimler bu gruba girer.
• Genellikle ayrı yazılırlar.
• Örnekler:
  • "Ona göz kulak oldu." (Korumak, kollamak)
  • "Bu habere çok kulak astı." (Önem vermek)
  • "Sınavdan iyi not alınca etekleri zil çaldı." (Çok sevinmek)
  • "Adamın yalancı olduğunu ileri sürdü." (İddia etmek)
  • "Bir an gözüm ısırdı, sonra hemen tanıdım." (Tanıdık gelmek)

💡 Kritik İpuçları ve Dikkat Edilmesi Gerekenler:

• ⚠️ Olumsuzluk Eki: "-me, -ma" olumsuzluk ekleri fiilin yapısını değiştirmez, basit fiili basit, türemiş fiili türemiş, birleşik fiili birleşik yapar. Ancak yeterlilik fiilinin olumsuzu ("-eme-") birleşik fiil sayılır! (Örnek: "gelmedi" basit, "gelemedi" birleşik.)
• ⚠️ Fiilimsiler: Fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) fiil değildir! Cümlede fiil gibi görünseler de yüklem görevinde değillerse fiil yapısı analizine dahil edilmezler. "Değiştiremeyenler" bir sıfat-fiildir, fiil yapısı olarak sayılmaz.
• 💡 Kökü Bulma: Bir fiilin yapısını belirlerken, fiilin en küçük anlamlı parçası olan kökünü doğru tespit etmek çok önemlidir.
• 💡 Eklerin Görevi: Bir ekin yapım eki mi yoksa çekim eki mi olduğunu anlamak için ekin fiilin anlamını veya türünü değiştirip değiştirmediğine bak.
• 💡 Birleşik Fiil Anlamları: Kurallı birleşik fiillerin cümleye kattığı anlamları (ihtimal, çabukluk, devamlılık vb.) iyi öğrenmek, soruları çözerken sana yardımcı olacaktır.

Bu ders notu ile fiillerde yapı konusundaki tüm detayları öğrenmiş oldun. Şimdi bu bilgileri kullanarak bol bol soru çözerek konuyu pekiştirebilirsin! Başarılar dilerim! 🌟