Bu ders notu, 7. sınıf Türkçe dersi kapsamında yer alan fiiller (eylemler) konusunu tüm yönleriyle ele almaktadır. Fiillerin anlam özelliklerinden yapılarına, zaman ve kişi çekimlerinden anlam kaymasına kadar birçok önemli başlık, sınavlarda karşına çıkabilecek sorulara hazırlık niteliğinde detaylıca açıklanmıştır. Bu notlarla fiiller konusundaki bilgilerini pekiştirecek, sık yapılan hatalardan kaçınma yollarını öğreneceksin.

1. Fiillerin Anlam Özellikleri (İş, Durum, Oluş Fiilleri) 🚀

Fiiller, varlıkların yaptığı işleri, içinde bulundukları durumları veya geçirdikleri değişimleri bildiren sözcüklerdir. Anlamlarına göre üçe ayrılırlar:

• İş (Kılış) Fiilleri: Bir nesneyi etkileyen, öznenin kendi isteğiyle gerçekleştirdiği fiillerdir. "Neyi?" veya "Kimi?" sorularına cevap verirler, yani nesne alabilirler.
• Örnekler: okumak (kitabı okumak), yazmak (mektubu yazmak), sevmek (onu sevmek), taşımak (çantayı taşımak).
• Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu bir durumu anlatan fiillerdir. Öznenin kendi isteğiyle gerçekleşir ancak bir nesneyi etkilemezler, yani "Neyi?" veya "Kimi?" sorularına cevap vermezler.
• Örnekler: uyumak, oturmak, gülmek, ağlamak, beklemek, düşünmek.
• Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında kendiliğinden gerçekleşen, zamanla meydana gelen değişimleri anlatan fiillerdir. Bir halden başka bir hale geçişi ifade ederler.
• Örnekler: büyümek, paslanmak, yaşlanmak, sararmak, yeşermek, zayıflamak, şişmanlamak.

⚠️ Dikkat: İş fiillerini bulmak için fiilin başına "onu" kelimesini getirmeyi dene. Anlamlı oluyorsa iş fiilidir. (Onu okumak, onu sevmek gibi.) Durum ve oluş fiillerinde bu genellikle anlamsız olur. Oluş fiilleri genellikle bir süreç ve değişim bildirir.

2. Fiillerin Yapısı (Basit, Türemiş, Birleşik Fiiller) 🏗️

Fiiller yapılarına göre üçe ayrılır:

• Basit Fiiller: Hiçbir yapım eki almamış, sadece çekim ekleri (kip ve kişi ekleri) almış fiillerdir.
• Örnekler: gel-di, oku-yor-um, bak-tı-lar.
• Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulmuş fiillerdir. Genellikle isimden fiil veya fiilden fiil yapım ekleri alırlar.
• Örnekler: göz-le-mek (isimden fiil), aç-ıl-mak (fiilden fiil), baş-la-mak (isimden fiil).
• Birleşik Fiiller: İki veya daha fazla sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir. Üç çeşidi vardır:
• a) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: İsim soylu bir sözcük ile "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" yardımcı fiillerinden birinin birleşmesiyle oluşur. Ses düşmesi veya türemesi olursa bitişik, olmazsa ayrı yazılırlar.
• Örnekler: yardım etmek, hasta olmak, hissetmek (his + etmek), kaybolmak (kayıp + olmak).
• b) Kurallı Birleşik Fiiller: İki fiilin belirli kurallara göre birleşmesiyle oluşur ve her zaman bitişik yazılırlar. Dört çeşidi vardır:
• Yeterlik Fiili (-ebilmek): Gücü yetme, yapabilme anlamı katar. (yaz-abilmek, gel-ebilmek)
• Tezlik Fiili (-ıvermek): Çabukluk, aniden yapma anlamı katar. (gel-ivermek, bak-ıvermek)
• Sürerlik Fiili (-edurmak, -ekalmak, -egelmek): Eylemin devam ettiğini belirtir. (bak-akalmak, gel-egelmek, git-edurmak)
• Yaklaşma Fiili (-eyazmak): Eylemin neredeyse gerçekleştiğini, az kalsın olduğunu belirtir. (düş-eyazmak, öl-eyazmak)
• c) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Genellikle bir isim ve bir fiilin gerçek anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur. Deyimler de bu gruba girer. Çoğu ayrı yazılır.
• Örnekler: göze girmek, kulak kabartmak, etekleri zil çalmak, hesaba katmak, küplere binmek.

💡 İpucu: Birleşik fiilleri ayırt ederken, kelimelerin tek başına mı yoksa bir bütün olarak mı anlam ifade ettiğine dikkat et. Özellikle deyimler, anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir.

3. Fiillerde Zaman ve Kişi (Çekimli Fiiller) ⏰👤

Fiiller, bir hareketin ne zaman yapıldığını (zaman) ve kim tarafından yapıldığını (kişi) bildiren ekler alarak çekimlenirler. Bu fiillere çekimli fiil denir.

• Haber (Bildirme) Kipleri: Eylemin zamanını bildirirler.
• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin yapıldığına şahit olunduğunu belirtir.
• Örnek: Gel-di-m (Ben geldim).
• Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini belirtir.
• Örnek: Gel-miş-im (Ben gelmişim).
• Şimdiki Zaman (-yor, -mekte, -makta): Eylemin konuşma anında yapıldığını belirtir.
• Örnek: Gel-iyor-um (Ben geliyorum).
• Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin konuşma anından sonra yapılacağını belirtir.
• Örnek: Gel-ecek-im (Ben geleceğim).
• Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlıkları veya genel yargıları belirtir.
• Örnek: Gel-ir-im (Ben gelirim).
• Dilek (Tasarlama) Kipleri: Eylemin zamanını değil, bir dilek, şart, istek veya gereklilik anlamını bildirirler.
• Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılması gerektiğini belirtir. (gel-meli-yim)
• Şart Kipi (-sa, -se): Eylemin bir şarta bağlı olduğunu belirtir. (gel-se-m)
• İstek Kipi (-a, -e): Eylemin yapılmasını isteme anlamı katar. (gel-e-yim)
• Emir Kipi (Eki yoktur, sadece kişi ekleriyle çekimlenir): Eylemin yapılmasını emreder. (gel, gel-in, gel-sin)
• Kişi Ekleri: Fiili kimin yaptığını gösteren eklerdir. Her kipin kendine özgü kişi ekleri olabilir.
• 1. Tekil Kişi (Ben): -m, -ım, -im, -um, -üm
• 2. Tekil Kişi (Sen): -n, -sın, -sin, -sun, -sün
• 3. Tekil Kişi (O): (Genellikle ek almaz)
• 1. Çoğul Kişi (Biz): -k, -ız, -iz, -uz, -üz
• 2. Çoğul Kişi (Siz): -nız, -niz, -nuz, -nüz
• 3. Çoğul Kişi (Onlar): -lar, -ler

💡 İpucu: Bir sözcüğün çekimli fiil olup olmadığını anlamak için, kip ve kişi eki alıp almadığına bak. Fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) çekimli fiil değildir!

4. Fiillerde Olumsuzluk 🚫

Fiillerin yapılmadığını, gerçekleşmediğini bildirmek için olumsuzluk ekleri kullanılır.

• Genellikle -ma, -me ekleri kullanılır. (gel-me-di, oku-ma-yor)
• Geniş zamanın olumsuzu ise -maz, -mez ekleriyle yapılır. (gel-mez, oku-maz)

5. Birleşik Zamanlı (Çekimli) Fiiller ⏳⏳

Bir fiilin iki farklı kip eki alarak çekimlenmesine birleşik zamanlı fiil denir. İlk kip eki haber veya dilek kipi olabilir, ikinci kip eki ise ek fiilin hikaye (-dı), rivayet (-mış) veya şart (-sa) çekimlerinden biri olur.

• Hikaye Birleşik Zamanı: Fiil + Kip Eki + -dı (-di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü) + Kişi Eki
• Örnekler: gel-iyor-du-m (şimdiki zamanın hikayesi), oku-yacak-tı-n (gelecek zamanın hikayesi), sev-er-di-k (geniş zamanın hikayesi).
• Rivayet Birleşik Zamanı: Fiil + Kip Eki + -mış (-miş, -muş, -müş) + Kişi Eki
• Örnekler: gel-iyor-muş-um (şimdiki zamanın rivayeti), oku-yacak-mış-sın (gelecek zamanın rivayeti), sev-er-miş-ler (geniş zamanın rivayeti).
• Şart Birleşik Zamanı: Fiil + Kip Eki + -sa (-se) + Kişi Eki
• Örnekler: gel-iyor-sa-m (şimdiki zamanın şartı), oku-yacak-sa-n (gelecek zamanın şartı), sev-er-se-k (geniş zamanın şartı).

⚠️ Dikkat: Birleşik zamanlı fiillerde her zaman iki kip eki bulunur. İlk kip eki fiilin anlamını, ikinci kip eki ise ek fiilin anlamını (geçmişte kalmış, duyulmuş, şarta bağlı gibi) belirler.

6. Fiillerde Anlam Kayması (Kip Kayması) 🤔

Bir fiilin çekimlendiği kipin, cümlede ifade ettiği anlamın farklı bir kipi karşılaması durumuna anlam kayması veya kip kayması denir.

• Şimdiki Zamanın Gelecek Zaman Yerine Kullanılması:
• Örnek: "Yarın sinemaya gidiyoruz." (Doğrusu: "Yarın sinemaya gideceğiz.")
• Şimdiki Zamanın Geniş Zaman Yerine Kullanılması:
• Örnek: "Her sabah bir saat yürüyor." (Doğrusu: "Her sabah bir saat yürür.")
• Geniş Zamanın Gelecek Zaman Yerine Kullanılması:
• Örnek: "Akşam size gelirim." (Doğrusu: "Akşam size geleceğim.")
• Geniş Zamanın Emir Kipi Yerine Kullanılması:
• Örnek: "Hemen odana gidersin!" (Doğrusu: "Hemen odana git!")
• Geniş Zamanın Geçmiş Zaman Yerine Kullanılması (Tarihi Geniş Zaman):
• Örnek: "Fatih, İstanbul'u 1453'te fetheder." (Doğrusu: "Fatih, İstanbul'u 1453'te fethetti.")
• Gelecek Zamanın Emir Kipi Yerine Kullanılması:
• Örnek: "Bu işi hemen bitireceksin!" (Doğrusu: "Bu işi hemen bitir!")

💡 İpucu: Anlam kaymasını tespit etmek için cümlenin genel anlamına ve zaman zarflarına (yarın, şimdi, her zaman, birazdan vb.) dikkat et. Fiilin çekimlendiği kip ile cümlenin gerçekten ifade ettiği zaman veya dilek arasında bir uyumsuzluk olup olmadığını kontrol et.

Bu ders notu, fiiller konusundaki temel bilgileri ve sıkça karşılaşılan detayları kapsamaktadır. Konuları iyi anladığından emin olmak için bol bol örnek incele ve soru çöz! Başarılar dilerim! ✨