🎓 7. Sınıf Fiiller (Eylemler) Test 10 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, fiiller (eylemler) konusunda karşına çıkabilecek temel kavramları ve sıkça karıştırılan noktaları pekiştirmek için hazırlandı. Fiillerin yapısı, çekimi, zaman ve anlam özellikleri gibi konuları kapsar. Bu notları dikkatlice okuyarak fiiller konusundaki bilgilerini tazeleyebilir ve sınavlara daha hazırlıklı girebilirsin. İyi çalışmalar! 🚀

1. Fiilin Tanımı ve Özellikleri

• Fiiller, bir işi, oluşu, hareketi veya durumu zaman ve kişiye bağlı olarak bildiren sözcüklerdir.
• Türkçede fiiller, mastar eki olan "-mek / -mak" ile çekimlenerek kök veya gövde halinde bulunurlar. Örnek: "oku-mak", "gel-mek".

2. Fiil Yapısı: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller

Fiiller, yapılarına göre üçe ayrılır:

• Basit Fiiller: Hiçbir yapım eki almamış, sadece çekim eki almış fiillerdir. Kök halindedirler.
  Örnek: "gel-di", "oku-yor-um", "sev-ecek-sin".
• Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Genellikle isimden fiil veya fiilden fiil yapım ekleri alırlar.
  Örnek: "göz-le-mek" (isimden fiil), "oku-t-mak" (fiilden fiil), "ufal-mak" (isimden fiil).
• Birleşik Fiiller: En az iki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir. Üç farklı şekilde oluşabilirler:
• Kurallı Birleşik Fiiller: Belirli kurallara göre oluşurlar ve anlamca kaynaşmışlardır. Dört çeşidi vardır:
• Yeterlilik Fiili (-e/-a bilmek): Gücü yetme, yapabilme anlamı katar. Olumsuzu "-e/-a -me-" şeklindedir.
  Örnek: "yaz-abil-mek", "yaz-ama-mak" (yaz-a-bil-me-mek).
• Tezlik Fiili (-i/-ı/-u/-ü vermek): Çabukluk, aniden yapma anlamı katar.
  Örnek: "gel-iver-mek", "yap-ıver-mek".
• Sürerlilik Fiili (-e/-a durmak, -e/-a kalmak, -e/-a gelmek): Eylemin devam ettiğini belirtir.
  Örnek: "bak-a-kal-mak", "git-e-dur-mak", "gel-e-yaz-mak".
• Yaklaşma Fiili (-e/-a yazmak): Neredeyse olma, az kalsın anlamı katar.
  Örnek: "düş-e-yaz-mak", "öl-e-yaz-mak".
• Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller: İsim + yardımcı fiil (etmek, olmak, eylemek, kılmak, buyurmak) şeklinde oluşur. Ses düşmesi veya türemesi olursa bitişik yazılır.
  Örnek: "fark etmek", "hasta olmak", "kaybolmak" (kayıp olmak), "hissetmek" (his etmek).
• Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler): Genellikle bir isim ve bir fiilin birleşmesiyle oluşur ve yeni bir anlam kazanır. Çoğu deyim bu gruba girer.
  Örnek: "göz atmak", "burun kıvırmak", "canı çıkmak".

⚠️ Dikkat: "Terk etmek" gibi yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller ile "göz atmak" gibi anlamca kaynaşmış birleşik fiilleri karıştırma. Anlamca kaynaşmış fiiller genellikle deyimleşmiştir ve kelimelerden biri veya ikisi de gerçek anlamından uzaklaşmıştır. Yardımcı fiille kurulanlarda ise isim kısmı genellikle gerçek anlamını korur.

3. Fiil Çekimi: Kipler, Kişi, Olumluluk/Olumsuzluk ve Soru

Fiiller, zaman, dilek ve kişiye göre çekimlenirler.

• Fiil Kipleri: Eylemin ne zaman yapıldığını (haber kipleri) veya bir dilek, istek, emir, gereklilik bildirdiğini (dilek kipleri) gösterir.
• Haber Kipleri (Zaman Kipleri):
• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin yapıldığına şahit olunduğunu belirtir.
  Örnek: "gel-di", "oku-du-k".
• Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından öğrenildiğini veya sonradan fark edildiğini belirtir.
  Örnek: "git-miş", "yap-mış-sın".
• Şimdiki Zaman (-yor, -mekte, -makta): Eylemin şu anda yapıldığını belirtir.
  Örnek: "yaz-ıyor", "gel-mekte".
• Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin gelecekte yapılacağını belirtir.
  Örnek: "oku-yacak", "git-ecek-sin".
• Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlık olduğunu veya genel bir yargı olduğunu belirtir.
  Örnek: "oku-r", "gel-ir-im".
• Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri):
• İstek Kipi (-e, -a): Bir dilek veya istek belirtir.
  Örnek: "gel-e-yim", "yaz-a-lım".
• Dilek-Şart Kipi (-se, -sa): Bir dilek veya koşul belirtir.
  Örnek: "gel-se", "oku-sa-n".
• Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılması gerektiğini belirtir.
  Örnek: "git-meli-sin", "yap-malı-yız".
• Emir Kipi: Eylemin yapılmasını emreder. Özel bir eki yoktur, kişi ekleriyle çekimlenir.
  Örnek: "gel" (sen), "gel-in" (siz), "gel-sin" (o).
• Kişi Ekleri: Eylemi kimin yaptığını gösteren eklerdir. Her kipin kendine özgü kişi ekleri vardır.
  Örnek: "yaz-dı-m" (1. tekil), "yaz-dı-n" (2. tekil), "yaz-dı" (3. tekil), "yaz-dı-k" (1. çoğul), "yaz-dı-nız" (2. çoğul), "yaz-dı-lar" (3. çoğul).
• Olumluluk / Olumsuzluk: Fiillerin olumlu ya da olumsuz olduğunu gösterir. Olumsuzluk eki "-ma / -me"dir.
  Örnek: "gel-di" (olumlu), "gel-me-di" (olumsuz).
• Soru: Fiillerin soru biçimi, "-mı / -mi / -mu / -mü" soru edatı ile yapılır.
  Örnek: "gel-di mi?", "yaz-acak mı-sın?".

💡 İpucu: Emir kipinin 2. tekil kişisinde (sen) ek yoktur. "Gel!", "Oku!" gibi. 3. tekil kişi (o) için "-sin", 2. çoğul kişi (siz) için "-iniz/-iniz" veya "-in/-in" kullanılır. Bu, geniş zamanın kişi ekleriyle karıştırılabilir. Anlama dikkat et!

4. Birleşik Zamanlı (Birleşik Çekimli) Fiiller

Bir fiilin birden fazla zaman veya kip eki alarak çekimlenmesine birleşik zamanlı fiil denir. İki kip eki alır. İkinci kip eki her zaman ek fiil (idi, imiş, ise) olur.

• Hikaye Birleşik Zamanı (Kip + -di): Birleşik zamanlı fiillerin geçmişte yapıldığını belirtir.
  Örnek: "gel-iyor-du" (şimdiki zamanın hikayesi), "oku-yacak-tı" (gelecek zamanın hikayesi).
• Rivayet Birleşik Zamanı (Kip + -miş): Birleşik zamanlı fiillerin başkasından öğrenildiğini belirtir.
  Örnek: "gel-iyor-muş" (şimdiki zamanın rivayeti), "oku-yacak-mış" (gelecek zamanın rivayeti).
• Şart Birleşik Zamanı (Kip + -se): Birleşik zamanlı fiillerin bir koşula bağlı olduğunu belirtir.
  Örnek: "gel-iyor-sa" (şimdiki zamanın şartı), "oku-yacak-sa" (gelecek zamanın şartı).

⚠️ Dikkat: Basit zamanlı fiiller tek bir kip eki alırken, birleşik zamanlı fiiller iki kip eki alır. İkinci kip eki her zaman ek fiildir. Örneğin, "okuyordu" (oku-yor-du) birleşik zamanlıdır, "okudu" (oku-du) ise basit zamanlıdır.

5. Fiillerde Anlam Kayması (Kip Kayması / Zaman Kayması)

• Bir fiilin çekimlendiği kipin, cümlede başka bir kipin anlamını karşılaması durumudur.
  Örnek: "Atatürk 23 Nisan'ı çocuklara armağan eder." (Burada geniş zaman kipi "-er" kullanılmış olsa da, eylem geçmişte gerçekleşmiş ve hala geçerli olduğu için geçmiş zaman anlamı taşır.)
• Anlam kayması genellikle haber kipleri arasında veya haber kipleri ile dilek kipleri arasında görülebilir.
• Günlük dilde sıkça kullanılan bir durumdur.

6. Fiillerde Özel Anlam Özellikleri

Bazı fiil çekimleri, kip ve zamanın dışında farklı anlamlar da ifade edebilir:

• Terk Edilmiş Alışkanlık: Geniş zamanın hikayesi (-r-di) ile ifade edilir.
  Örnek: "Küçükken okulun bahçesinde top oynardık." (Artık oynamadıkları anlamı var.)
• Gerçekleşmemiş Niyet: Gelecek zamanın hikayesi (-ecek-ti) ile ifade edilir.
  Örnek: "Bizimle geleceğini umuyordum." (Gelmediği anlamı var.)
• Süreklilik: Geniş zaman veya şimdiki zaman ile ifade edilebilir.
  Örnek: "Her sabah erken kalkarım."
• Kesinlik: Görülen geçmiş zaman ile ifade edilebilir.
  Örnek: "Bu işi ben yaptım."
• Olasılık / Tahmin: Duyulan geçmiş zaman veya gelecek zaman ile ifade edilebilir.
  Örnek: "Herhalde bize gelmiştir."

💡 İpucu: Fiilin çekimini doğru tespit etmek için önce fiil kökünü bul, sonra yapım eklerini (varsa), ardından kip eklerini ve en son kişi eklerini ayır. Olumsuzluk ve soru eklerini de unutma!

Bu ders notu, fiiller konusundaki temel bilgileri özetlemektedir. Bol bol örnek çözerek ve pratik yaparak bu konuları pekiştirebilirsin. Başarılar dilerim! ✨