Fiiller (Eylemler) Nedir? 🤔
Fiiller, varlıkların yaptığı işleri, içinde bulundukları durumları veya geçirdikleri oluşları anlatan sözcüklerdir. Cümlelerde genellikle yüklem görevinde bulunurlar. Örneğin, "koşmak", "okumak", "büyümek", "sevinmek" birer fiildir. Fiiller, mastar eki olan "-mek / -mak" ekini alabilirler. (koş-mak, oku-mak)
Fiillerin Yapısı: Üç Temel Taş! 🧱
Türkçede fiiller, yapılarına göre üç ana gruba ayrılırlar: Basit Fiiller, Türemiş Fiiller ve Birleşik Fiiller. Gelin, her birini yakından tanıyalım:
1. Basit Fiiller (Yapım Eki Almayanlar) ✨
Basit fiiller, adından da anlaşılacağı gibi, herhangi bir yapım eki almamış fiillerdir. Sadece fiil kökünden veya gövdesinden oluşurlar.
- Bir fiilin basit yapılı olması için yapım eki almaması şarttır.
- Ancak, basit fiiller çekim ekleri alabilirler. Çekim ekleri (zaman ekleri, şahıs ekleri vb.) fiilin anlamını veya türünü değiştirmez, sadece zamanını, kişisini belirtir.
- Örnekler:
- "Kitabı oku-du-m." (oku- fiil kökü, -du geçmiş zaman eki, -m şahıs eki. Hiç yapım eki yok.)
- "Dün akşam erken yat-tı-k." (yat- fiil kökü, -tı geçmiş zaman eki, -k şahıs eki. Basit fiil.)
- "Her sabah koşuya çık-ar-ım." (çık- fiil kökü, -ar geniş zaman eki, -ım şahıs eki. Basit fiil.)
- Günlük hayattan: "Annem yemekleri çok güzel yap-ar." 🍳
2. Türemiş Fiiller (Yapım Eki Alanlar) 🌿
Türemiş fiiller, bir fiil kök veya gövdesine ya da bir isim veya sıfat kök/gövdesine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım eki, kelimenin anlamını değiştirir ve ondan yeni bir kelime türetir.
- Türemiş fiiller, bir veya daha fazla yapım eki almışlardır.
- Yapım ekleri, bir isimden fiil (isimden fiil yapan ekler) ya da bir fiilden başka bir fiil (fiilden fiil yapan ekler) türetebilir.
- Örnekler:
- "Gül-mek" (basit fiil) → "Gül-dür-mek" (fiilden fiil türemiş fiil)
- "Su" (isim) → "Su-la-mak" (isimden fiil türemiş fiil)
- "Temiz" (sıfat) → "Temiz-le-mek" (sıfattan fiil türemiş fiil)
- "Bak-mak" (basit fiil) → "Bak-ış-mak" (fiilden fiil türemiş fiil)
- Günlük hayattan: "Arkadaşım bana yeni bir hikaye anlat-tı." (an-la-t-mak) 🗣️
3. Birleşik Fiiller (İki Kelimenin Gücü!) 💪
Birleşik fiiller, en az iki kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir. Tek bir anlam ifade ederler ve kendi içlerinde üç gruba ayrılırlar:
a) Kurallı Birleşik Fiiller (Özel Kuralları Olanlar) 📏
Bu fiiller, belirli eklerle ve kurallarla oluşturulur, her zaman bitişik yazılırlar ve kendi içlerinde dört çeşidi vardır:
- Yeterlik Fiili (-e bil-): Bir işi yapabilme gücünü veya olasılığını anlatır.
- Örnek: "Bu soruyu çözebilirim." (çöz-e-bil-ir-im) 💡
- Örnek: "Yarın kar yağabilir." (yağ-a-bil-ir) 🌨️
- Tezlik Fiili (-i ver-): Bir işin çabucak, aniden veya kolayca yapıldığını belirtir.
- Örnek: "Kapı çalınca hemen açıverdim." (aç-ı-ver-di-m) 🚪
- Örnek: "Defterimi masada unutmuşum." (unut-u-ver-miş-im) 🤦♀️
- Süreklilik Fiili (-e dur-, -e kal-, -e gel-): Bir işin devam ettiğini, sürdüğünü ifade eder.
- Örnek: "Siz okuya durun, ben geliyorum." (oku-ya-dur-un) 📖
- Örnek: "Olanlara şaşkınlıkla bakakaldı." (bak-a-kal-dı) 😲
- Örnek: "Bu gelenek yüzyıllardır süregeliyor." (sür-e-gel-iyor) 🕰️
- Yaklaşma Fiili (-a yaz-): Bir işin neredeyse gerçekleştiğini, kıl payı kaçtığını anlatır.
- Örnek: "Merdivenden düşeyazdım." (düş-e-yaz-dı-m) 😬
- Örnek: "Korkudan öleyazdı." (öl-e-yaz-dı) 😱
b) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller (İsim + Yardımcı Fiil) 🤝
Bir isim soylu sözcük ile "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle oluşurlar.
- Eğer isimle yardımcı fiil birleşirken bir ses olayı (ünlü düşmesi, ünsüz türemesi) meydana gelirse, fiil bitişik yazılır.
- Örnek: "kayıp + olmak" → "kaybolmak" (ünlü düşmesi) 🔑
- Örnek: "his + etmek" → "hissetmek" (ünsüz türemesi) ❤️🩹
- Örnek: "af + etmek" → "affetmek" (ünsüz türemesi) 🙏
- Eğer isimle yardımcı fiil birleşirken herhangi bir ses olayı olmazsa, fiil ayrı yazılır.
- Örnek: "yardım etmek" (yardım + etmek) 🤝
- Örnek: "fark etmek" (fark + etmek) 🧐
- Örnek: "dans etmek" (dans + etmek) 💃
c) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler ve Kalıplaşmış İfadeler) 🗣️
Bu fiiller, genellikle deyimler şeklinde karşımıza çıkar. Kelimelerin gerçek anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanırlar ve çoğu zaman ayrı yazılırlar.
- Bu fiillerin anlamı, bir araya gelen kelimelerin tek tek anlamlarından çıkarılamaz.
- Örnekler:
- "Çok çalışmaktan gözüne uyku girmedi." (gözüne uyku girmemek) 😴
- "Öğretmenine kulak verdi." (kulak vermek) 👂
- "Sınavı görünce eli ayağına dolaştı." (eli ayağına dolaşmak) 🏃♀️
- "Bu duruma çok küplere bindi." (küplere binmek) 😡
Özet ve Unutulmaması Gerekenler! ✅
- Basit fiiller 👉 Yapım eki almazlar, sadece çekim eki alabilirler. (gitmek, geldim)
- Türemiş fiiller 👉 Yapım eki alırlar, kelimenin anlamını veya türünü değiştirirler. (gül-dür-mek, su-la-mak)
- Birleşik fiiller 👉 En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşur.
- Kurallı Birleşik Fiiller: Yeterlik (-e bil-), Tezlik (-i ver-), Süreklilik (-e kal-, -e dur-, -e gel-), Yaklaşma (-a yaz-) fiilleri. Bitişik yazılırlar.
- Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: İsim + etmek/olmak/kılmak... Ses olayı varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır.
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Genellikle deyimlerdir, kelimelerin gerçek anlamlarından uzaklaşırlar. Çoğu ayrı yazılır.
- Bir fiilin yapısını incelerken, önce kökünü bulup sonra aldığı ekleri tek tek incelemek en doğru yöntemdir. 🧐
Unutmayın, bol bol pratik yaparak bu konuyu çok daha iyi pekiştirebilirsiniz. Başarılar dilerim! 💪📚