🎓 7. Sınıf Fiiller (Eylemler) Test 8 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 7. sınıf fiiller (eylemler) konusundaki bilgilerini pekiştirmek ve sınavlarda başarılı olmak isteyen öğrenciler için hazırlanmıştır. Testteki soruları analiz ederek, fiillerin anlam ve zaman özelliklerini, farklı kiplerle çekimlenmelerini, şahıs eklerini ve sıkça karşılaşılan "anlam kayması" durumunu detaylı bir şekilde ele alacağız. Bu notlar sayesinde fiiller konusundaki eksiklerini tamamlayabilir ve bilgini sağlamlaştırabilirsin. 💪

1. Fiil (Eylem) Nedir?

• Bir işi, oluşu, hareketi veya durumu zaman ve kişiye bağlı olarak bildiren sözcüklere fiil (eylem) denir.
• Fiiller, mastar eki (-mek, -mak) alabilirler. (örneğin: gel-mek, oku-mak, sev-mek)

2. Fiil Kipleri

Fiiller, bildirdikleri işin ne zaman yapıldığını (haber kipleri) veya nasıl bir niyetle yapıldığını (dilek kipleri) gösteren ekler alırlar. Fiil kipleri iki ana başlıkta incelenir:

2.1. Haber Kipleri (Bildirme Kipleri) ⏳

Haber kipleri, fiilin gerçekleştiği zamanı bildirir. Bu kiplerde zaman anlamı vardır.

• Şimdiki Zaman (-yor): Eylemin konuşma anında yapıldığını bildirir.
  Örnek: "Şu an kitap okuyor." 📚
• Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin konuşma anından sonra yapılacağını bildirir.
  Örnek: "Yarın sinemaya gideceğiz." 🎬
• Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman, sürekli yapıldığını veya genel bir yargıyı bildirir. Olumsuzu "-maz, -mez" ekleriyle yapılır.
  Örnek: "Her sabah erken kalkar." ☀️ "Çalışan öğrenci pas tutmaz."
• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-di, -dı, -dü, -du): Eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşanın bu eyleme tanık olduğunu bildirir.
  Örnek: "Dün akşam erken yattı." 🛌
• Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-miş, -mış, -müş, -muş): Eylemin geçmişte yapıldığını ancak konuşanın bu eyleme tanık olmadığını, başkasından duyduğunu veya sonradan fark ettiğini bildirir.
  Örnek: "Annem yemekleri çoktan yapmış." 🧑‍🍳

💡 İpucu: Haber kipleri, adından da anlaşılacağı gibi bize eylemin zamanı hakkında bir "haber" verir. Bu kiplerde mutlaka bir zaman anlamı vardır.

2.2. Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri) ✨

Dilek kipleri, eylemin bir dilek, istek, şart, gereklilik veya emir şeklinde yapılması gerektiğini bildirir. Bu kiplerde zaman anlamı yoktur, sadece bir niyet veya tasarlama söz konusudur.

• Gereklilik Kipi (-meli, -malı): Eylemin yapılması gerektiğini bildirir.
  Örnek: "Ödevlerini düzenli yapmalısın." 📝
• Şart Kipi (-se, -sa): Eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu bildirir.
  Örnek: "Keşke yağmur yağsa da hava serinlese." 🌧️
• İstek Kipi (-e, -a): Eylemin yapılmasını bir istek veya dilek şeklinde bildirir.
  Örnek: "Biraz dinlenelim." 😌
• Emir Kipi (eki yoktur): Eylemin yapılmasını buyurma, emretme şeklinde bildirir. Fiil kök veya gövdesine doğrudan şahıs ekleri gelir.
  Örnek: "Hemen buraya gel!" 🏃 "Kitabını oku."

💡 İpucu: Dilek kipleri, bir dileği, isteği, şartı veya emri "tasarlar", yani bir plan veya niyet belirtir. Zaman anlamı taşımazlar.

3. Fiillerde Şahıs (Kişi) Ekleri 👤

Fiillerin kim tarafından yapıldığını gösteren eklere şahıs ekleri denir. Türkçede altı farklı şahıs vardır:

• Tekil Şahıslar:
  • 1. Tekil Şahıs (Ben): -m, -ım, -im, -um, -üm (gel-dim, oku-yor-um)
  • 2. Tekil Şahıs (Sen): -n, -sın, -sin, -sun, -sün (gel-din, oku-yor-sun)
  • 3. Tekil Şahıs (O): - (eki yoktur, bazen -lar, -ler eki gelebilir) (gel-di, oku-yor)
• Çoğul Şahıslar:
  • 1. Çoğul Şahıs (Biz): -k, -ız, -iz, -uz, -üz (gel-dik, oku-yor-uz)
  • 2. Çoğul Şahıs (Siz): -niz, -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz (gel-diniz, oku-yor-sunuz)
  • 3. Çoğul Şahıs (Onlar): -lar, -ler (gel-di-ler, oku-yor-lar)

⚠️ Dikkat: Emir kipinin 3. tekil ve çoğul şahıs çekimlerinde ekler farklılaşabilir. Örneğin: "O gelsin.", "Onlar gelsinler."

4. Basit ve Birleşik Zamanlı Fiiller

• Basit Zamanlı Fiil: Sadece bir kip eki (haber veya dilek) almış fiillerdir.
  Örnek: "gel-ir-sin" (geniş zaman), "çöz-ecek-ler" (gelecek zaman)
• Birleşik Zamanlı Fiil (Birleşik Çekimli Fiil): Bir fiilin üzerine önce bir kip eki, sonra da ek fiilin hikâye, rivayet veya şart çekimlerinden biri gelerek oluşan fiillerdir. Yani iki kip eki alırlar.
  Örnek: "gel-iyor-du" (şimdiki zamanın hikâyesi), "oku-yacak-mış" (gelecek zamanın rivayeti), "yap-ar-sa" (geniş zamanın şartı)

💡 İpucu: Birleşik zamanlı fiiller, iki farklı kip ekini art arda alırlar. Eğer fiil sadece bir kip eki almışsa basit zamanlıdır.

5. Anlam Kayması (Zaman Kayması) 🔄

Anlam kayması, bir fiilin aldığı kip ekinin gösterdiği zaman veya anlam ile cümlenin genelinde kastedilen zaman veya anlamın farklı olması durumudur. Bu durum, anlatımı zenginleştirmek veya vurguyu değiştirmek için kullanılır.

• Şimdiki Zaman (-yor) Ekinin Başka Anlamlarda Kullanılması:
  • Gelecek Zaman Yerine: "Yarın Ankara'ya gidiyorum." (Aslında "gideceğim" demek istenir.) ✈️
  • Geniş Zaman Yerine: "Her sabah mutlaka kahvaltı yapıyorum." (Aslında "yaparım" demek istenir.) 🍳
  • Geçmiş Zaman Yerine: "Nasrettin Hoca bir gün pazara gidiyor..." (Aslında "gitmiş" demek istenir, fıkra anlatımlarında sık görülür.) 👴
• Geniş Zaman (-r, -ar, -er) Ekinin Başka Anlamlarda Kullanılması:
  • Gelecek Zaman Yerine: "Beklenen misafirler birazdan burada olurlar." (Aslında "olacaklar" demek istenir.) 🚪
• Gelecek Zaman (-acak, -ecek) Ekinin Başka Anlamlarda Kullanılması:
  • Gereklilik Yerine: "Bu işi bitirecek." (Aslında "bitirmesi gerekiyor" demek istenir.) ✅

⚠️ Dikkat: Anlam kaymasını tespit etmek için sadece fiilin aldığı eke değil, cümlenin tamamına ve özellikle zaman belirten diğer sözcüklere (yarın, her zaman, birazdan, o gün vb.) dikkat etmelisin. Cümledeki genel anlam, fiilin kipinin anlamından farklıysa anlam kayması vardır.

Bu ders notu, "Fiiller" konusundaki temel bilgileri ve testte karşına çıkabilecek kritik noktaları kapsamaktadır. Bu bilgileri tekrar ederek ve bol bol örnek çözerek konuyu daha iyi kavrayabilirsin. Başarılar dilerim! 🚀