🎓 7. Sınıf Fiiller (Eylemler) Test 6 - Ders Notu ve İpuçları
Bu ders notu, fiillerin anlam özelliklerinden kiplerine, zamanlarından şahıs çekimlerine ve sıkça karşılaşılan anlam kayması konusuna kadar 7. sınıf Türkçe müfredatındaki önemli fiil konularını kapsamaktadır. Sınav öncesi hızlı bir tekrar yapmak ve eksiklerini gidermek isteyen öğrenciler için hazırlanmıştır. Haydi, fiillerin dünyasına bir yolculuk yapalım! 🚀
1. Fiillerin Anlam Özellikleri (Kılış, Durum, Oluş Fiilleri)
Fiiller, cümledeki işi, oluşu veya durumu bildiren sözcüklerdir. Anlamlarına göre üç ana gruba ayrılırlar:
- Kılış (İş) Fiilleri: Öznenin isteğiyle gerçekleşen, bir nesneyi etkileyen fiillerdir. "Neyi?" veya "Kimi?" sorularına cevap verirler. Bu fiillerde bir iş yapılır, bir eylem gerçekleştirilir.
Örnekler: okumak (kitabı okumak), sevmek (onu sevmek), yazmak (mektup yazmak), taşımak (kutuyu taşımak). - Durum Fiilleri: Öznenin isteğiyle gerçekleşen ancak bir nesneyi etkilemeyen, yani "Neyi?" veya "Kimi?" sorularına cevap vermeyen fiillerdir. Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatır.
Örnekler: uyumak, oturmak, gülmek, ağlamak, susmak. - Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden zamanla gerçekleşen ve bir durumdan başka bir duruma geçişi bildiren fiillerdir. Genellikle doğadaki değişimleri veya canlıların gelişimini ifade eder.
Örnekler: büyümek, yaşlanmak, paslanmak, solmak, kızarmak, sararmak.
💡 İpucu: Bir fiilin kılış fiili olup olmadığını anlamak için başına "onu" kelimesini getirmeyi deneyin. Anlamlı oluyorsa kılış fiilidir, olmuyorsa durum veya oluş fiilidir. Örneğin, "onu okumak" (anlamlı), "onu uyumak" (anlamsız), "onu yaşlanmak" (anlamsız).
2. Fiil Kipleri ve Zamanları
Fiillerin oluş zamanını veya oluş biçimini bildiren eklere kip denir. Kipler iki ana gruba ayrılır:
2.1. Haber (Bildirme) Kipleri
Haber kipleri, fiilin ne zaman gerçekleştiğini (geçmişte, şimdi, gelecekte veya her zaman) bildirir ve zaman anlamı taşır. ⏳
- Görülen (Belirli) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin konuşan kişi tarafından görüldüğünü veya yaşandığını ifade eder.
Örnek: Dün akşam film izledim. - Duyulan (Belirsiz) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini ifade eder.
Örnek: Annem yemeği çoktan yapmış. - Şimdiki Zaman (-yor): Eylemin konuşma anında gerçekleştiğini bildirir.
Örnek: Şu an ders çalışıyorum. - Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin konuşma anından sonra gerçekleşeceğini bildirir.
Örnek: Yarın pikniğe gideceğiz. - Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman, sürekli yapıldığını veya bir alışkanlık olduğunu ifade eder.
Örnek: Her sabah erken kalkarım.
Geniş Zamanın Olumsuzu (-maz, -mez): Geniş zamanın olumsuz çekimi özeldir.
Örnek: O, asla yalan söylemez.
2.2. Dilek (Tasarlama) Kipleri
Dilek kipleri, fiilin gerçekleşmesi için bir dilek, istek, şart, gereklilik veya emir bildirir. Zaman anlamı taşımazlar. 🤔
- Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılması gerektiğini veya zorunlu olduğunu bildirir.
Örnek: Ödevlerini zamanında bitirmelisin. - Şart Kipi (-sa, -se): Eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu ifade eder.
Örnek: Erken gelsen, birlikte sinemaya gideriz. - İstek Kipi (-a, -e): Eylemin yapılmasını bir istek veya dilek şeklinde ifade eder.
Örnek: Bu akşam bize gelelim. - Emir Kipi (Eki yoktur): Eylemin yapılmasını buyurma veya emretme anlamı taşır. Şahıs ekleriyle çekimlenir.
Örnek: Hemen buraya gel! (2. tekil şahıs) / Oraya gitsin. (3. tekil şahıs)
⚠️ Dikkat: Emir kipinin 1. tekil (ben) ve 1. çoğul (biz) şahıslarda çekimi yoktur. "Ben gel" veya "Biz gidin" gibi kullanımlar yanlıştır.
3. Fiillerde Şahıs (Kişi)
Fiilin bildirdiği işi, oluşu veya durumu yapan varlığa şahıs (kişi) denir. Türkçede fiiller, bu şahıslara göre çekimlenir ve altı farklı şahıs eki bulunur:
- 1. Tekil Şahıs (Ben): -m, -ım, -im, -um, -üm, -yım, -yim, -yum, -yüm
Örnek: okudum, geleceğim - 2. Tekil Şahıs (Sen): -n, -sın, -sin, -sun, -sün
Örnek: okudun, geleceksin - 3. Tekil Şahıs (O): Eki yoktur (bazı kiplerde -sin, -sın)
Örnek: okudu, gelecek, okusun - 1. Çoğul Şahıs (Biz): -k, -ız, -iz, -uz, -üz, -yız, -yiz, -yuz, -yüz
Örnek: okuduk, geleceğiz - 2. Çoğul Şahıs (Siz): -nız, -niz, -nuz, -nüz, -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz
Örnek: okudunuz, geleceksiniz - 3. Çoğul Şahıs (Onlar): -lar, -ler
Örnek: okudular, gelecekler
💡 İpucu: Fiilin kökünü veya gövdesini bulduktan sonra aldığı ekleri ayırarak kip ve şahıs eklerini kolayca belirleyebilirsiniz. Örneğin, "yürü-yor-uz" (yürü: fiil kökü, -yor: şimdiki zaman kipi, -uz: 1. çoğul şahıs eki).
4. Fiilde Anlam (Zaman) Kayması
Bir fiilin aldığı kip veya zaman ekinin, cümleye kattığı anlamın farklı olması durumuna anlam (zaman) kayması denir. Yani, fiil bir kiple çekimlenmişken, başka bir kipin anlamını taşır. 🔄
- Şimdiki zaman (-yor) eki, gelecek zaman anlamında kullanılabilir:
Örnek: Yarın akşam dedemler bize geliyor. (Aslında "gelecek" anlamında kullanılmış.) - Geniş zaman (-r, -ar, -er) eki, gelecek zaman veya şimdiki zaman anlamında kullanılabilir:
Örnek: Sen şimdi git, ben birazdan gelirim. (Aslında "geleceğim" anlamında kullanılmış.) - Geniş zaman (-r, -ar, -er) eki, emir kipi anlamında kullanılabilir:
Örnek: Bu konuyu bir de sen okursun. (Aslında "okusana" veya "oku" anlamında kullanılmış.) - Gelecek zaman (-acak, -ecek) eki, emir veya gereklilik kipi anlamında kullanılabilir:
Örnek: Bu ödevi mutlaka yapacaksın. (Aslında "yapmalısın" veya "yap" anlamında kullanılmış.) - Duyulan geçmiş zaman (-mış, -miş) eki, şimdiki zaman veya geniş zaman anlamında kullanılabilir:
Örnek: Nasrettin Hoca bir gün pazara gitmiş... (Masal veya fıkra anlatırken, şimdiki zaman gibi.)
⚠️ Dikkat: Anlam kayması, bir anlatım bozukluğu değildir; dilin zenginliğini gösteren doğal bir kullanım şeklidir. Cümlenin genel anlamına bakarak fiilin hangi anlamda kullanıldığını anlamak önemlidir.
Bu ders notu ile fiiller konusundaki temel bilgileri pekiştirdiğini umuyoruz. Bol bol örnek çözerek ve pratik yaparak konuyu daha iyi kavrayabilirsin. Başarılar! ✨