🎓 6. Sınıf Metin Türleri ve Söz Sanatları Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

📚 Metin Türleri: Yazıların Farklı Dünyaları

Metin türleri, yazıların yazılış amacına, içeriğine, dil ve anlatım özelliklerine göre ayrıldığı gruplardır. Her metin türünün kendine özgü özellikleri vardır.

• Deneme: Yazarın herhangi bir konu üzerindeki kişisel görüşlerini, düşüncelerini, kesin yargılara varmadan, samimi bir dille anlattığı yazı türüdür. Yazar, okuyucuyla sohbet ediyormuş gibi bir üslup kullanır. Kanıtlama amacı taşımaz.
• Şiir: Duygu, düşünce ve hayallerin bir düzen içinde, genellikle ölçülü, uyaklı ve dizeler halinde anlatıldığı edebi türdür. Okuyucunun duygularına hitap eder. Her zaman dörtlükler halinde yazılmak zorunda değildir; serbest şiirler veya farklı dize grupları da olabilir.
• Masal: Olağanüstü olayların, olağanüstü kahramanlarla (devler, periler, hayvanlar vb.) yaşandığı, yer ve zamanın belirsiz olduğu, eğitici ve eğlendirici nitelikteki hayal ürünü anlatılardır. Genellikle "Bir varmış bir yokmuş..." gibi tekerlemelerle başlar.
• Fabl: Kahramanları genellikle hayvanlar olan, sonunda ders verme (öğüt) amacı güden, kısa, didaktik (öğretici) hikâyelerdir. Hayvanlar insan gibi konuşturulur ve kişileştirilir.
• Gezi Yazısı (Seyahatname): Bir yazarın gezip gördüğü yerleri, o yerlerin özelliklerini, insanlarını, kültürünü kendi gözlemleriyle anlattığı yazı türüdür.
• Anı (Hatıra): Bir kişinin yaşadığı veya tanık olduğu önemli olayları, üzerinden belli bir zaman geçtikten sonra kaleme aldığı yazı türüdür. Yazar, kendi hayatından kesitler sunar ve genellikle birinci kişi ağzından anlatılır.
• Hikâye (Öykü): Yaşanmış veya yaşanması mümkün olayları, kişi, yer, zaman ve olay örgüsü belirterek kısaca anlatan edebi türdür. Romanlara göre daha kısadır ve tek bir olaya odaklanır.
• Mektup: Bir düşünce, dilek veya haberi birine ulaştırmak amacıyla yazılan özel veya resmi yazılardır. Mektuplarda tarih, hitap, metin, imza ve adres gibi bölümler bulunur.
  • 💡 İpucu: Tarih genellikle sağ üst köşeye yazılır. Hitapla başlanır. Sağ alt kısma ad-soyad, sol alt kısma adres bilgileri yazılır.
• Biyografi (Yaşam Öyküsü): Tanınmış bir kişinin hayatını, başarılarını, eserlerini, doğumundan ölümüne kadar olan süreçteki önemli olayları tarafsız bir şekilde anlatan yazı türüdür. Üçüncü kişi ağzından yazılır.
• Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü): Bir kişinin kendi hayatını, kendi ağzından anlattığı yazı türüdür. Birinci kişi ağzından yazılır.
• Günlük (Günce): Bir kişinin yaşadığı olayları, duygu ve düşüncelerini günü gününe, tarih belirterek yazdığı kısa notlardır. Anıya göre daha sıcaktır ve anlık izlenimleri yansıtır.
• Makale: Bilimsel bir konuda bilgi vermek, bir düşünceyi kanıtlamak amacıyla yazılan, nesnel (objektif) bir dilin kullanıldığı, ciddi ve açıklayıcı yazı türüdür.
• Eleştiri (Tenkit): Bir sanat eserini, bir düşünceyi veya bir konuyu olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiren yazı türüdür.

⚠️ Dikkat: Metin türlerini ayırt ederken anlatım biçimine (öyküleyici, açıklayıcı, tartışmacı vb.), dilin kullanımına (nesnel mi, öznel mi?), yazarın amacına (bilgi vermek mi, düşündürmek mi, eğlendirmek mi?) ve içeriğine (gerçek mi, hayal ürünü mü?) dikkat edin.

✨ Söz Sanatları: Kelimelerin Büyüsü

Söz sanatları, anlatımı daha etkili, güzel ve çarpıcı hale getirmek için kelimelerin ve cümlelerin alışılmışın dışında kullanılmasıdır.

• Benzetme (Teşbih): İki farklı varlık veya kavram arasında ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan karşılaştırmadır. Zayıf olan güçlü olana benzetilir.
  • Benzetmenin Öğeleri:
    • Benzeyen: Zayıf olan, benzetilen varlık.
    • Kendisine Benzetilen: Güçlü olan, benzetme yapılan varlık.
    • Benzetme Edatı: Genellikle "gibi", "kadar", "sanki", "adeta" gibi kelimelerdir.
    • Benzetme Yönü: İki varlık arasındaki ortak özellik.
  • Örnek: "Çocuk, aslan gibi cesurdu." (Çocuk: Benzeyen, Aslan: Kendisine benzetilen, gibi: Benzetme edatı, cesur: Benzetme yönü)
  • 💡 İpucu: Benzetme edatı veya benzetme yönü her zaman açıkça belirtilmeyebilir. Örneğin, "Deniz çarşaf gibiydi." cümlesinde benzetme yönü (düzlük, sakinlik) ima edilmiştir.
• Kişileştirme (Teşhis): İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insanlara ait özelliklerin verilmesidir.
  • Örnek: "Rüzgar fısıldıyordu sırlarını ağaçlara." (Fısıldamak, insana ait bir özelliktir.)
  • Örnek: "Körfez düşünür, Kanlıca mahzundur." (Düşünmek ve mahzun olmak insana ait özelliklerdir.)
  • ⚠️ Dikkat: Cansız bir varlığın duygulanması, düşünmesi, yorulması gibi durumlar kişileştirmedir.
• Konuşturma (İntak): İnsan dışındaki varlıkları (hayvanları, bitkileri, cansız nesneleri) konuşturma sanatıdır. Konuşturma sanatı olan her yerde mutlaka kişileştirme de vardır.
  • Örnek: "Deniz, martıya 'Nereye böyle?' diye sordu."
  • ⚠️ Dikkat: Konuşturma, kişileştirmenin bir üst seviyesidir. Bir varlık kişileştirilebilir ama konuşturulmayabilir. Ancak konuşturulan her varlık kişileştirilmiş demektir.
• Abartma (Mübalağa): Bir durumu, olayı veya özelliği olduğundan çok daha büyük veya çok daha küçük gösterme sanatıdır.
  • Örnek: "Bir ah çeksem dağı taşı eritir." (Bir ahın dağı taşı eritmesi abartmadır.)
  • Örnek: "Gözüm yaşı yoğun akar bu çaydan." (Gözyaşının bir çay kadar akması abartmadır.)
• Tezat (Karşıtlık): Anlamca birbirine zıt olan kavramları veya durumları bir arada kullanma sanatıdır.
  • Örnek: "Gülmek ve ağlamak bir arada yaşanır bu dünyada." (Gülmek ve ağlamak zıt kavramlardır.)
  • Örnek: "Ömrümde zararsız günümü bilmem / Her senede yüz milyonluk kârım var." (Zarar ve kâr kavramları arasındaki karşıtlık.)

📝 Genel Sınav İpuçları

• Soruyu Dikkatlice Oku: Özellikle "olamaz", "yoktur", "değildir" gibi olumsuz ifadelere çok dikkat et.
• Anahtar Kelimeleri Bul: Metin türlerinde tanım içindeki kritik kelimeler (kişisel görüş, olağanüstü olaylar, ders verme, günü gününe vb.) sana doğru cevabı bulmanda yardımcı olur. Söz sanatlarında ise benzetme edatları, insana ait özellikler, zıt kelimeler gibi ipuçlarını ara.
• Seçenekleri Eleme: Emin olmadığın sorularda yanlış olduğunu düşündüğün seçenekleri eleyerek doğru cevaba yaklaşabilirsin.
• Örnekleri İyi Anla: Her söz sanatının ve metin türünün bol bol örneğini incele ve günlük hayattan örneklerle pekiştir.