🎓 5. Sınıf Kök ve Ek Bilgisi Test 3 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, sözcüklerin en küçük anlamlı parçası olan kökleri, kök çeşitlerini (isim ve fiil kökleri) ve kelimelere yeni anlamlar katan yapım eklerini anlamana yardımcı olacak. Hazırsan, kelimelerin gizemli dünyasına bir yolculuğa çıkalım! 🚀

Sözcüğün Kökü Nedir? 🤔

• Bir sözcüğün kendisinden daha küçük, anlamlı parçalara ayrılamayan ve sözcüğün tamamıyla anlam ilişkisi olan en küçük bölümüne kök denir.
• Kökü bulurken dikkat etmen gereken en önemli şey, kökün kelimenin bütünüyle anlamının bağlantılı olmasıdır. Yani, kelimeyi köküne ayırdığında, kök ile kelimenin arasında bir anlam bağı olmalı.
• Örnek:
  • "Kitaplık" kelimesinin kökü "kitap"tır. Kitap ile kitaplık arasında anlam ilişkisi var.
  • "Gözlükçü" kelimesinin kökü "göz"dür. Göz ile gözlükçü arasında anlam ilişkisi var.
  • "Balıkçı" kelimesinin kökü "balık"tır. Balık ile balıkçı arasında anlam ilişkisi var.

⚠️ Dikkat: "Kalemlik" kelimesinin kökü "kalem"dir. "Kal-" fiili ile bir ilişkisi yoktur. Anlam bağına dikkat et!

İsim Kökü ve Fiil Kökü Ayırımı 📝

Türkçede iki tür kök vardır:

• İsim Kökü: Bir varlığın, kavramın, duygunun veya durumun adı olan köklerdir. Bu kökler, iş, oluş veya hareket bildirmezler.
• Örnekler: ev, yol, göz, su, taş, ağaç, masa, sevgi, korku.
• Fiil Kökü: Bir iş, oluş, hareket veya durum bildiren köklerdir. Bu kökler, bir eylemi ifade ederler.
• Örnekler: gel, git, oku, yaz, bak, gör, koş, otur, kalk, yürü, vur, fırlat.

💡 İpucu: Bir kökün isim mi, fiil mi olduğunu anlamak için sonuna "-mek / -mak" mastar ekini getirmeyi dene. Eğer anlamlı oluyorsa fiil köküdür, olmuyorsa isim köküdür.

• "Ev-mek" ❌ (İsim kökü)
• "Oku-mak" ✅ (Fiil kökü)
• "Yol-mak" ✅ (Fiil kökü) ama "yol" kelimesi "yol-mak" fiilinden gelmezse isim kökü olabilir (araba yolu). Anlam ilişkisi yine çok önemli!
• "Yürü-mek" ✅ (Fiil kökü)
• "Vur-mak" ✅ (Fiil kökü)

Ekler ve Görevleri 🧩

Sözcüklere gelerek onların anlamını veya görevini değiştiren parçacıklara ek denir. Ekler, tek başlarına bir anlam taşımazlar ama kelimelere eklendiklerinde onlara yeni anlamlar katabilir veya cümledeki görevlerini belirleyebilirler.

1. Yapım Ekleri (Anlam Değiştiren Ekler) ✨

• Yapım ekleri, bir köke veya gövdeye gelerek o kelimenin anlamını tamamen değiştiren veya türünü değiştiren eklerdir. Bu ekler sayesinde yeni kelimeler türetilir.
• Yapım eki alan kelimelere türemiş kelime denir.
• En sık kullanılan yapım eklerinden bazıları ve örnekleri:
  • -cı / -ci / -çu / -çü: Meslek veya iş yapan anlamı katar.
    Örnek: balık + -çı = balıkçı (Balık yakalayan kişi) 🎣
    Örnek: kebap + -çı = kebapçı (Kebap yapan veya satan kişi) 👨‍🍳
    Örnek: söz + -cü = sözcü (Birinin adına konuşan kişi) 🗣️
  • -lık / -lik / -luk / -lük: Yer, alet, soyut kavram veya durum bildirir.
    Örnek: kitap + -lık = kitaplık (Kitapların konulduğu yer) 📚
    Örnek: göz + -lük = gözlük (Görme bozukluğunu düzelten araç) 👓
    Örnek: çocuk + -luk = çocukluk (Çocuk olma durumu) 👶
    Örnek: yağmur + -luk = yağmurluk (Yağmurdan koruyan giysi) ☔
    Örnek: susuz + -luk = susuzluk (Susuz olma durumu) 💧
  • -lı / -li / -lu / -lü: Sahip olma, ait olma veya bir özellik taşıma anlamı katar.
    Örnek: şehir + -li = şehirli (Şehre ait olan, şehirde yaşayan) 🏙️
    Örnek: kar + -lı = karlı (Kar olan, karla kaplı) ❄️
    Örnek: var + -lı = varlıklı (Varlığı olan, zengin) 💰
  • -sız / -siz / -suz / -süz: Yokluk veya olumsuzluk anlamı katar.
    Örnek: su + -suz = susuz (Suyu olmayan) 🏜️
    Örnek: kimse + -siz = kimsesiz (Kimsesi olmayan) 😔
  • -mek / -mak: Fiil kökünden isim türetmez, mastar ekidir. Ancak bazı kelimeler fiil kökünden yapım eki alarak isimleşebilir.
    Örnek: koş + -u = koşu (Koşma eyleminin adı) 🏃‍♀️
    Örnek: gör + -üntü = görüntü (Görünme eyleminin sonucu) 🖼️

⚠️ Dikkat: Yapım ekleri kelimenin anlamını değiştirir ve ondan yeni bir kelime yapar. Bu, en önemli özelliğidir!

2. Çekim Ekleri (Anlam Değiştirmeyen Ekler) 🔄

• Çekim ekleri, kelimelerin anlamını değiştirmezler. Sadece kelimelerin cümle içindeki görevlerini, durumlarını, zamanlarını veya kime ait olduklarını belirtirler.
• Çekim eki alan kelimeler yeni bir kelime olmaz, sadece cümledeki işlevi değişir.
• En sık kullanılan çekim eklerinden bazıları ve örnekleri:
  • Çoğul Ekleri (-ler / -lar): Kelimeye çokluk anlamı katar.
    Örnek: kitap + -lar = kitaplar (Birden fazla kitap) 📚📚
  • Hal (Durum) Ekleri (-e, -de, -den, -i): Kelimenin cümlede hangi durumda olduğunu gösterir.
    Örnek: ev + -e = eve (Yönelme) ➡️
    Örnek: okul + -da = okulda (Bulunma) 🏫
    Örnek: sınıf + -tan = sınıftan (Ayrılma) 🚪
    Örnek: defter + -i = defteri (Belirtme) ✍️
  • İyelik (Sahiplik) Ekleri: Kelimenin kime veya neye ait olduğunu gösterir.
    Örnek: kalem + -im = kalemim (Bana ait kalem) ✏️
    Örnek: anne + -si = annesi (Ona ait anne) 👩‍👧
  • Kip ve Kişi Ekleri (Fiillere gelir): Fiilin kim tarafından ve ne zaman yapıldığını gösterir.
    Örnek: gel + -iyor + -um = geliyorum (Şu an ben geliyorum) 🚶‍♂️
    Örnek: oku + -du + -k = okuduk (Geçmişte biz okuduk) 📖

💡 İpucu: Bir kelimenin anlamı değişmiyorsa ama kelimeye bir ek gelmişse, o ek büyük ihtimalle bir çekim ekidir.

Bu ders notları, kök ve ek bilgisini pekiştirmen için harika bir başlangıç noktası. Bol bol örnek incelemeyi ve kelimeleri köklerine ayırıp eklerini bulmaya çalışmayı unutma! Başarılar dilerim! 🌟