Bu ders notu, 5. sınıf Türkçe müfredatının önemli konularından olan "kök" ve "ek" kavramlarını derinlemesine incelemektedir. Sözcüklerin en küçük anlamlı parçası olan kökleri tanımayı, köklerin isim mi yoksa fiil mi olduğunu ayırt etmeyi, sözcüklerin ek alıp almadığını anlamayı ve özellikle "yapım ekleri" ile "çekim ekleri" arasındaki farkı öğrenmeyi amaçlar. Bu notlar sayesinde, sözcüklerin yapısını daha iyi anlayacak ve testlerde karşına çıkan soruları kolayca çözeceksin! 🚀

Sözcüğün Kökü Nedir? 🤔

• Bir sözcüğün parçalanamayan, anlamlı en küçük parçasına kök denir. Tıpkı bir ağacın kökü gibi, sözcüğün de temelidir.
• Örnek: "Balıklar" kelimesinin kökü "balık"tır. "Bal" ile "balık" arasında bir anlam ilişkisi olmadığı için "bal" kök olamaz.
• Kök, sözcüğün tamamıyla anlam ilişkisi taşımalıdır.
• Kök halinde olmak, bir sözcüğün hiçbir ek almamış, en yalın hâli demektir.
• Örnek: "Kalem", "ev", "oku", "gel" sözcükleri kök halindedir.

Kök Çeşitleri: İsim Kökü mü, Fiil Kökü mü? 🧐

• Türkçede iki tür kök vardır: İsim kökleri ve Fiil kökleri.
• İsim Kökü (Varlık Kökü) 🌳: Bir varlığı, kavramı, duyguyu veya durumu karşılayan köklerdir. Bu köklerin sonuna "-mek, -mak" ekini getiremeyiz.
• Örnekler: "ev", "kitap", "mutluluk", "ağaç", "su", "mavi", "cam". "Evmek" olmaz, "kitapmak" olmaz. Bu yüzden bunlar isim köküdür.
• Fiil Kökü (İş/Hareket Kökü) 🏃‍♀️: Bir işi, oluşu, durumu veya hareketi karşılayan köklerdir. Bu köklerin sonuna "-mek, -mak" mastar ekini getirebiliriz.
• Örnekler: "oku", "gel", "sev", "yaz", "koş", "yüz", "yıka", "bat". "Okumak" olur, "gelmek" olur. Bu yüzden bunlar fiil köküdür.

⚠️ Dikkat: Bir sözcüğün kökünü bulurken, sözcüğün sonundaki ekleri attıktan sonra kalan parçanın, sözcüğün orijinal anlamıyla hâlâ ilgili olup olmadığına çok dikkat etmelisin. Örneğin, "balıkçı" kelimesinin kökü "balık"tır, çünkü balıkçı balıkla ilgili bir iş yapar. Ama "simitçi" kelimesinin kökü "simit"tir. "Simitmek" diyemediğimiz için "simit" isim köküdür.

Ekler Nedir? 🤔

• Sözcüklerin sonuna gelerek onlara yeni anlamlar katan veya cümle içindeki görevlerini belirten parçalara ek denir.
• Ekler, tek başlarına bir anlam taşımazlar ama sözcüğe eklendiğinde anlam kazandırırlar.

Ek Çeşitleri (Yapım ve Çekim Ekleri) 🛠️🔗

• Ekler iki ana gruba ayrılır: Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri.

1. Yapım Ekleri (Anlam Değiştiren Ekler) 🛠️

• Yapım ekleri, eklendiği sözcüğün anlamını tamamen değiştirir veya türünü değiştirir (isimden fiil, fiilden isim yapar).
• Yeni bir sözcük türetirler. Bu yüzden bunlara türetme ekleri de denir.
• İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri: "Göz" + "-lük" = "Gözlük" (gözle takılan eşya); "Ev" + "-li" = "Evli" (evi olan kişi); "Akıl" + "-sız" = "Akılsız" (aklı olmayan); "Kum" + "-sal" = "Kumsal" (kumlu yer); "Simit" + "-çi" = "Simitçi" (simit satan kişi); "Odun" + "-cu" = "Oduncu" (odun satan kişi); "Sebze" + "-lik" = "Sebzelik" (sebze konulan yer).
• Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri: "Sev" + "-gi" = "Sevgi" (bir duygu); "Gör" + "-gü" = "Görgü" (davranış kuralı); "Bat" + "-ak" = "Batak" (batılan yer)
  (Bu ek "bataklık" kelimesinde de vardır); "Kız" + "-gın" = "Kızgın" (öfkeli); "Yüz" + "-ücü" = "Yüzücü" (yüzme işini yapan kişi); "Tut" + "-ku" = "Tutku" (güçlü istek); "Üret" + "-im" = "Üretim" (üretme işi).
• İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri: "Ev" + "-len" = "Evlen" (evlilik yapmak).

💡 İpucu: Bir kelimenin yapım eki alıp almadığını anlamak için, eki çıkardıktan sonra kalan kökün anlamı ile ekli kelimenin anlamı arasında büyük bir değişiklik olup olmadığına bak. Eğer anlam bambaşka bir şeye dönüştüyse, o bir yapım ekidir. Mesela "kitap" ve "kitapçı" kelimeleri. "Kitap" bir nesne, "kitapçı" ise o nesneyi satan kişi. Anlam değişmiş!

2. Çekim Ekleri (Anlam Değiştirmeyen Ekler) 🔗

• Çekim ekleri, eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez, sadece cümle içinde başka sözcüklerle olan ilişkisini, sayısını, zamanını veya aitliğini belirtir.
• Yeni bir sözcük türetmezler.
• Çoğul Ekleri ("-ler, -lar"): "Orman" + "-lar" = "Ormanlar" (Anlam değişmedi, sadece sayı arttı.)
• Hal Ekleri (Durum Ekleri: "-ı, -e, -de, -den"): "Ev" + "-e" = "Eve" (yön belirtir); "Masa" + "-da" = "Masada" (yer belirtir); "Okul" + "-dan" = "Okuldan" (ayrılma belirtir); "Kitap" + "-ı" = "Kitabı" (belirtme hali).
• İyelik Ekleri (Sahiplik Ekleri: "-m, -n, -ı, -imiz, -iniz, -leri"): "Kalem" + "-im" = "Kalemim" (bana ait); "Bayrak" + "-ım" = "Bayrağım" (bana ait).
• Fiil Çekim Ekleri (Zaman ve Şahıs Ekleri: "-yor, -di, -ecek, -sin, -iz"): "Gel" + "-iyor" = "Geliyor" (şimdiki zaman); "Oku" + "-dum" = "Okudum" (geçmiş zaman ve yapan kişi).

💡 İpucu: Bir kelimenin çekim eki alıp almadığını anlamak için, eki çıkardıktan sonra kalan kökün anlamı ile ekli kelimenin anlamı arasında hiçbir değişiklik olmadığını görmelisin. Sadece kelimenin cümledeki görevi, sayısı veya kime ait olduğu gibi bilgiler değişir.

Kök ve Eki Doğru Ayırma 🧐

• Sözcükleri kök ve eklere ayırırken en önemli kural, kök ile ek arasında anlam ilişkisi olmasıdır.
• Ekleri tek tek ayırarak geriye kalan kısmın anlamlı ve sözcükle ilgili olup olmadığını kontrol etmelisin.
• Örnek: "Gözcülük" kelimesini inceleyelim: "Göz" (kök) + "-cü" (göz işi yapan kişi) + "-lük" (gözcü olma durumu). Burada "göz", "gözcü" ve "gözcülük" arasında anlam bağı vardır.
• Örnek: "Yüzücü" kelimesini inceleyelim: "Yüz" (fiil kökü, yüzmek eylemi) + "-ücü" (yüzme işini yapan kişi). Burada "yüzmek" ve "yüzücü" arasında anlam bağı vardır.

⚠️ Dikkat: Bazı sözcükler ilk bakışta kök gibi görünse de, aslında ek almış olabilir. Örneğin, "balık" kelimesini "bal-ık" diye ayıramayız, çünkü "bal" ile "balık" arasında anlam ilişkisi yoktur. "Balık" zaten kök halindedir.

Genel İpuçları ve Tekrar 🚀

• Bir sözcüğün kökünü bulmak için, sondan başlayarak ekleri atmalısın. Kalan en küçük anlamlı parça köktür.
• Kökün isim mi fiil mi olduğunu anlamak için sonuna "-mek, -mak" ekini getirmeyi dene. Oluyorsa fiil, olmuyorsa isimdir.
• Yapım ekleri sözcüğün anlamını veya türünü değiştirir, yeni bir kelime yapar.
• Çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmez, sadece cümledeki görevini belirler (çoğul, hal, iyelik, zaman gibi).
• Testlerde "anlamını değiştiren ek" dendiğinde aklına hemen yapım ekleri gelmeli.
• "Kök halinde" demek, hiçbir ek almamış, en yalın hali demektir.

Unutma, bol bol alıştırma yaparak ve kelimelerin köklerini, eklerini ayırarak bu konuyu çok daha iyi anlayabilirsin! Başarılar! ✨