🎓 11. Sınıf Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı Test 7 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 11. sınıf müfredatının önemli bir bölümünü oluşturan "Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı" ünitesindeki temel kavramları, olayları ve bu olayların birbirleriyle olan ilişkilerini kapsamaktadır. Avrupa'da yaşanan Reformasyon, Rönesans, Aydınlanma ve Coğrafi Keşifler gibi dönüşümlerin Osmanlı Devleti üzerindeki etkileri, Osmanlı'nın bu değişimlere karşı verdiği tepkiler ve iç yapısındaki bozulmalar bu notun ana eksenini oluşturmaktadır. Bu konuları iyi anlamak, hem test sorularında hem de genel tarih bilginizde sağlam bir temel oluşturmanızı sağlayacaktır. 🌍

Avrupa'daki Büyük Dönüşümler ve Yeni Çağ

Reformasyon ve Martin Luther

• Reformasyon, 16. yüzyılda Katolik Kilisesi'nde yaşanan bozulmalara karşı ortaya çıkan dini, sosyal ve siyasi bir harekettir.
• Hareketin başlangıcı genellikle Alman din adamı Martin Luther'in 1517'de Wittenberg Kilisesi'nin kapısına astığı 95 maddelik bildirisiyle ilişkilendirilir. Luther, kilisenin endüljans (günah affı) satışı gibi uygulamalarını eleştirmiştir.
• Reformasyon'un temelinde kilisenin zenginleşmesi, din adamlarının yozlaşması ve dini duyguların kişisel çıkarlar için kullanılması gibi nedenler yatar.
• Sonuçları arasında mezhep savaşları, Protestanlık gibi yeni mezheplerin ortaya çıkışı, kilisenin otoritesinin zayıflaması ve modern devletlerin oluşum sürecine katkı sayılabilir.

⚠️ Dikkat: Reformasyon sadece dini bir hareket değildir; Avrupa'nın sosyal, ekonomik ve siyasi yapısını derinden etkilemiştir. Kilisenin otoritesinin sarsılması, kralların güçlenmesine zemin hazırlamıştır. 👑

Rönesans, Hümanizm ve Aydınlanma Felsefesi

• Rönesans, 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa'da sanat, bilim ve edebiyat alanlarında yaşanan yeniden doğuş hareketidir. Antik Yunan ve Roma kültürüne ilgi artmıştır.
• Hümanizm, Rönesans'ın temel felsefesidir. İnsan aklını ve değerini merkeze alır, bireyselliği ve dünyevi yaşamı önemser. Skolastik düşünceyi (kilise merkezli, dogmatik düşünce) yıkmıştır.
• Skolastik Felsefe, Orta Çağ Avrupa'sına hakim olan, aklı dinin hizmetine sokan, kilisenin dogmalarına dayalı düşünce sistemidir. Hümanizm ve Rönesans ile birlikte etkisi azalmıştır.
• Aydınlanma Felsefesi (18. yüzyıl), akıl ve bilimin rehberliğinde toplumsal düzeni, siyasi yapıyı ve insan haklarını sorgulayan bir düşünce akımıdır. Hümanist felsefeyi temel almıştır.
• Aydınlanma düşünürleri arasında John Locke, Montesquieu, Voltaire ve Jean-Jacques Rousseau gibi isimler bulunur. Rousseau'nun eşitlik ve halk egemenliği fikirleri Fransız İhtilali'ne ilham vermiştir.
• Aydınlanma'nın sosyo-ekonomik sonuçları arasında merkantilizm ve kapitalizm gibi ekonomik sistemlerin gelişimi yer alır. Komünizm ise Aydınlanma'dan çok daha sonra, 19. yüzyılda ortaya çıkan bir ideolojidir ve Aydınlanma'nın doğrudan bir sonucu değildir.

💡 İpucu: Hümanizm "insanı", Skolastik "dini", Aydınlanma ise "aklı ve bilimi" merkeze alır. Bu ayrımı iyi kavramak önemlidir. 🤔

Coğrafi Keşifler ve Dünya Ekonomisine Etkileri

• Coğrafi Keşifler (15. ve 16. yüzyıllar), Avrupalı denizcilerin yeni ticaret yolları ve kıtalar bulmasıdır. Portekizlilerin Ümit Burnu'nu geçmesiyle başlamıştır.
• Keşiflerin nedenleri arasında baharat ve ipek yollarının Müslümanların kontrolünde olması, Avrupalıların Doğu'nun zenginliklerine ulaşma arzusu ve gemicilik teknolojisindeki gelişmeler sayılabilir.
• Ekonomik Sonuçları:
  • Yeni ticaret yolları bulunmasıyla Akdeniz limanları önemini kaybederken, Atlas Okyanusu limanları önem kazanmıştır.
  • Amerika kıtasından Avrupa'ya bol miktarda altın, gümüş gibi kıymetli maden akışı yaşanmıştır. Bu durum Avrupa'da sermaye birikimini artırmış, merkantilizm (ülkenin zenginliğini değerli maden miktarıyla ölçen ekonomik anlayış) ve kapitalizm'in (üretim araçlarının özel mülkiyette olduğu, kar amacı güden sistem) gelişmesine zemin hazırlamıştır.
  • Yeni ürünler (patates, domates, tütün, kakao vb.) Avrupa'ya getirilmiştir.
  • Köle ticareti ve sömürgecilik hız kazanmıştır. Avrupa imparatorlukları yeni topraklar edinerek güçlenmiştir.
• Siyasi Sonuçları: Güçlü deniz devletleri (İspanya, Portekiz, İngiltere, Hollanda) ortaya çıkmış, sömürge imparatorlukları kurulmuştur.
• Feodal sistemin yıkılışı: Coğrafi Keşifler ve merkantilizm, tarım ve zanaata dayalı feodal ekonomiyi zayıflatmış, ticaretin ve şehirlerin gelişmesini sağlamıştır.

⚠️ Dikkat: Coğrafi Keşifler, baharat yolunun önemini artırmamış, tam tersine önemini kaybetmesine neden olmuştur. Yeni deniz yolları, eski kara ve deniz yollarının (İpek ve Baharat Yolları) cazibesini azaltmıştır. 📉

Önemli Düşünürler ve Eserleri

• Thomas More (Tomas Mur): Ünlü İngiliz hukukçu, yazar ve devlet adamıdır. "Ütopya" adlı eseriyle tanınır. İdeal bir toplum düzeni tasvir etmiştir. Kral VIII. Henry'nin kilise politikalarına karşı duruşuyla bilinir.
• Jean-Jacques Rousseau (Jan Jak Ruso): Fransız düşünür. "Toplum Sözleşmesi" adlı eseriyle eşitlik, halk egemenliği ve doğal haklar konularında devrimci fikirler ortaya koymuştur. Fransız İhtilali'nin fikri temellerini atmıştır.

Osmanlı Devleti'nde Değişim ve Dönüşüm

Coğrafi Keşiflerin Osmanlı Ekonomisine Etkileri

• Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yollarının değişmesi, Osmanlı Devleti'nin kontrolündeki İpek ve Baharat Yolları'nın önemini kaybetmesine neden olmuştur. Bu durum, Osmanlı'nın gümrük gelirlerinde büyük düşüşe yol açmıştır.
• Avrupa'ya akan bol miktardaki kıymetli maden (altın, gümüş) Osmanlı pazarlarına girmiş, bu da Osmanlı ekonomisinde yüksek enflasyona neden olmuştur. Kanuni Sultan Süleyman dönemindeki ekonomik refah, 17. yüzyıldan itibaren bozulmaya başlamıştır. Fiyatlar artmış, paranın değeri düşmüştür.
• Osmanlı Devleti, Avrupa'daki merkantilizm ve kapitalizm gibi yeni ekonomik sistemleri uygulayamamış, sanayi devrimini gerçekleştirememiştir. Bu durum uzun vadede Osmanlı'nın Avrupa karşısında ekonomik olarak geri kalmasına yol açmıştır.

Kapitülasyonların Rolü

• Osmanlı Devleti, Coğrafi Keşifler nedeniyle gerileyen Akdeniz ticaretini canlandırmak amacıyla bazı Avrupa devletlerine (özellikle Fransa'ya) kapitülasyonlar (ticari imtiyazlar) vermiştir.
• Kısa vadede ticareti canlandırma amacı güden bu uygulama, uzun vadede Osmanlı ekonomisini Avrupa mallarının rekabetine açık hale getirmiş, yerli sanayinin gelişmesini engellemiş ve Osmanlı'nın dışa bağımlılığını artırmıştır.

17. Yüzyılda Osmanlı'da İç Yapıdaki Bozulmalar

• Tımar Sistemi ve Ayânlık:
  • Tımar sistemi, Osmanlı'nın toprak yönetiminin ve askeri gücünün temelini oluşturan önemli bir sistemdi. Toprakların gelirleri karşılığında asker yetiştirilir (tımarlı sipahi) ve bölgenin güvenliği sağlanırdı.
  • 17. yüzyıldan itibaren tımar sisteminin bozulmasıyla tımarlı sipahi sayısı azalmış, bu da merkezi otoritenin taşradaki etkinliğini zayıflatmıştır.
  • Tımar sisteminin bozulmasıyla boşalan otorite boşluğunu ayânlar (yerel eşraf, ileri gelenler) doldurmuş, bunlar zamanla güçlenerek merkezi yönetime karşı bir güç odağı haline gelmişlerdir.
• İltizam Sistemi:
  • İltizam sistemi, devlet gelirlerinin belirli bir bedel karşılığında mültezim adı verilen kişilere ihale edilmesiydi. Özellikle savaş masraflarının artması ve nakit ihtiyacının yükselmesiyle yaygınlaşmıştır.
  • İltizamın yaygınlaşması, merkezi otoritenin taşra üzerindeki kontrolünü azaltmış, mültezimlerin halka baskı yapmasına ve rüşvet-iltimas gibi sorunların artmasına yol açmıştır.
  • Osmanlı Devleti, Avrupa'nın yeni askeri yapısıyla (Coğrafi Keşifler sonrası zenginleşen ve paralı askerler tutan Avrupa devletleri) mücadele edebilmek için iltizam sistemini yaygınlaştırarak nakit gelir elde etmeye çalışmıştır.
• Yeniçeri Ocağı'ndaki Değişimler ve Sorunlar:
  • Yeniçeri Ocağı, Osmanlı ordusunun en önemli piyade birliğiydi. Ancak 17. yüzyıldan itibaren ocağa usulsüz alımlar yapılmış, asker sayısı artmış ve disiplin bozulmuştur.
  • Yeniçeriler, devletten sürekli maaş (ulufe) alırlardı. Maaşların gecikmesi veya ayarı düşük akçeyle ödenmesi isyanlara yol açmıştır.
  • Savaşlardaki etkinlikleri azalmış, siyasi olaylara karışmaya başlamışlardır.
• Askeri Yapıdaki Yenilik Arayışları:
  • Tımarlı sipahilerin azalması ve Yeniçeri Ocağı'ndaki sorunlar nedeniyle Osmanlı Devleti, ordunun nakit ihtiyacını karşılamak ve asker açığını kapatmak için Sekban ve Sarıca gibi geçici, ücretli asker birliklerini istihdam etmeye başlamıştır.
  • Bu geçici askerler, savaş zamanı orduya katılır, barış zamanı ise işsiz kaldıkları için Anadolu'da Celali İsyanları gibi sorunlara yol açmışlardır.

💡 İpucu: Osmanlı'daki bozulmaların temelinde yatan en önemli dış etken Coğrafi Keşifler, iç etkenler ise tımar ve iltizam sistemlerindeki aksaklıklar ile Yeniçeri Ocağı'nın bozulmasıdır. Bu zincirleme etkiyi iyi anlamalısınız. 🔗

Bu ders notu, "Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı" ünitesinin ana hatlarını ve testlerde sıkça karşınıza çıkacak kritik bilgileri özetlemektedir. Başarılar dilerim! 🚀