🎓 11. Sınıf Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı Test 5 - Ders Notu ve İpuçları

Değerli öğrenciler, 11. sınıf tarih derslerinin önemli konularından biri olan Osmanlı Devleti'nin Duraklama Dönemi (XVII. Yüzyıl), genellikle karmaşık neden-sonuç ilişkileriyle doludur. Bu ders notu, bu dönemin temel dinamiklerini anlamanıza ve testlerde başarılı olmanıza yardımcı olacak kritik bilgileri içermektedir.

🌍 XVII. Yüzyıl Osmanlı Devleti: Duraklama Dönemi

XVII. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluş ve yükselme dönemlerindeki ihtişamlı günlerinden sonra, çeşitli alanlarda sorunlar yaşamaya başladığı bir "duraklama" sürecine girdiği dönemdir. Bu dönemdeki bozulmalar, devletin merkezi otoritesini sarsmış, ekonomisini zayıflatmış ve toplumsal yapıda derin çatlaklar oluşturmuştur.

• Dönemin Temel Özelliği: İç ve dış etkenlerle devletin eski gücünü kaybetmeye başlaması ve mevcut sorunlara kalıcı çözümler üretilememesi.

📉 Duraklamanın Temel Nedenleri

Osmanlı Devleti'nin duraklamasında etkili olan nedenler genellikle iç ve dış nedenler olarak iki ana başlık altında incelenir:

🏛️ İç Nedenler (Devletin Kendi İç Dinamiklerinden Kaynaklanan Sorunlar)

• Merkezi Yönetimin Bozulması:
  • Şehzadelerin sancaklara gönderilmesi uygulamasının kaldırılması ve "kafes usulü"ne geçilmesi. Bu durum, şehzadelerin devlet yönetimi ve ordu tecrübesinden yoksun kalmasına yol açmıştır.
  • Sık sık padişah değişiklikleri ve çocuk yaştaki padişahların tahta geçmesi.
  • Saray kadınlarının (özellikle Valide Sultanların) ve saray ağalarının devlet işlerine karışması.
  • Devlet yönetiminde liyakatin (ehliyet ve yeteneğin) azalması, rüşvet ve iltimasın (kayırmacılığın) artması.
• Ekonomik Yapının Bozulması:
  • Tımar/Dirlik Sisteminin Bozulması: Dirlikler hak etmeyen kişilere verilmiş, tımarlar iltizama (vergi toplama hakkının kiralanması) dönüştürülmüş, bu da tarımsal üretimin azalmasına ve köylünün toprağını terk etmesine neden olmuştur.
  • Savaşların uzun sürmesi ve kaybedilmesiyle artan askeri harcamalar.
  • Bütçe açıklarının artması ve bu açıkları kapatmak için halktan ağır vergiler alınması.
  • Akçenin (para biriminin) değer kaybetmesi (düşük ayarlı akçe basılması), bu durum maaşların değerini düşürmüş ve enflasyona yol açmıştır.
• Askeri Yapının Bozulması:
  • Kapıkulu Ocaklarının (Yeniçerilerin) Bozulması: Ocağa usulsüz asker alımı, askerliğin meslek haline gelmesi, disiplinsizliğin artması, "ocak devlet içindir" anlayışından "devlet ocak içindir" anlayışına geçilmesi.
  • Yeniçerilerin siyasi olaylara karışması ve padişah değişikliklerinde etkili olması.
  • Tımarlı Sipahilerin sayısının ve etkinliğinin azalması.
  • Askeri eğitim ve teknolojide Batı'nın gerisinde kalınması.
• Toplumsal Yapının Bozulması:
  • Ekonomik sıkıntılar ve ağır vergiler nedeniyle halkın yaşam standartlarının düşmesi.
  • Adalet sistemindeki aksaklıklar ve eşitsizlikler.
  • Köyden kente göçlerin artması ve şehirlerde işsizlik sorunlarının ortaya çıkması.

🌎 Dış Nedenler (Devlet Dışındaki Gelişmelerden Kaynaklanan Sorunlar)

• Coğrafi Keşifler ve Ticaret Yollarının Değişmesi: İpek ve Baharat yollarının önemini kaybetmesiyle Osmanlı gümrük gelirlerinin azalması.
• Kapitülasyonların Yaygınlaşması: Avrupa devletlerine verilen ticari ayrıcalıkların (kapitülasyonlar) artması, yerli üretimin ve tüccarın rekabet gücünü zayıflatması, gümrük gelirlerini düşürmesi.
• Doğal Sınırlara Ulaşılması: Osmanlı Devleti'nin üç kıtada genişleyebileceği doğal sınırlara (çöller, okyanuslar, güçlü Avrupa devletleri) ulaşması ve fetihlerin durması. Bu durum, savaş ganimetlerinin azalmasına ve tımar sistemine yeni toprakların katılamamasına yol açmıştır.
• Avrupa'nın Bilim ve Teknolojide İlerlemesi: Rönesans, Reform, Aydınlanma Çağı ve Sanayi İnkılabı gibi gelişmelerle Avrupa'nın bilim, teknoloji ve askeri alanda Osmanlı'yı geride bırakması.

⚠️ Dikkat: "Doğal sınırlara ulaşılması" dış bir etken olsa da, bunun sonucunda fetihlerin durması ve ganimetlerin azalması gibi durumlar devletin iç dinamiklerini (ekonomi, askeri yapı) olumsuz etkilemiştir. Bu nedenle bazen iç nedenlerle birlikte de ele alınabilir.

⚔️ XVII. Yüzyıl Ayaklanmaları

Duraklama Dönemi'nde Osmanlı Devleti'nde üç ana tür ayaklanma görülmüştür: Celali Ayaklanmaları, İstanbul (Kapıkulu) Ayaklanmaları ve Eyalet Ayaklanmaları.

🔥 Celali Ayaklanmaları (Anadolu Ayaklanmaları)

• Kimler: Anadolu'daki halk, köylüler, işsiz kalan tımarlı sipahiler ve medrese öğrencileri (suhte).
• Nedenleri:
  • Tımar sisteminin bozulması ve topraksız kalan köylülerin geçim sıkıntısı.
  • Ağır vergiler ve ekonomik buhran.
  • Devlet otoritesinin zayıflaması ve adaletsizlikler.
  • Uzun süren savaşlar ve asker kaçakları.
• Özellikleri: Geniş çaplı ve uzun süreli olmaları, Anadolu'da büyük yıkıma yol açmaları, köylülerin toprağını terk edip "büyük kaçgun" olayını yaşamaları.
• Devletin Tutumu: Genellikle şiddetle bastırma yoluna gidilmiş, ayaklanmaların köklü nedenleri üzerine yeterince eğilinmemiştir.

🛡️ İstanbul (Kapıkulu/Yeniçeri) Ayaklanmaları

• Kimler: Başkent İstanbul'da bulunan Kapıkulu askerleri, özellikle Yeniçeriler.
• Nedenleri:
  • Ulufe (maaş) ve cülus bahşişlerinin zamanında ödenmemesi veya düşük ayarlı akçe ile ödenmesi.
  • Ocak disiplininin bozulması ve Yeniçerilerin siyasi emeller gütmesi.
  • "Devlet ocak içindir" anlayışının yerleşmesi (yani devletin değil, ocağın çıkarlarının ön planda tutulması).
  • Ulema sınıfının kışkırtmaları.
  • Sadrazam veya diğer devlet adamlarının değiştirilmesi isteği.
• Özellikleri: Merkezi otoriteye ve padişaha karşı olmaları, genellikle padişah değişikliğine veya devlet adamlarının idamına yol açmaları.

💡 İpucu: Celali Ayaklanmaları daha çok ekonomik ve sosyal nedenlerle Anadolu'da çıkarken, İstanbul Ayaklanmaları askeri ve siyasi nedenlerle başkentte çıkmıştır. Bu ayrımı iyi yapın!

👑 Yönetimdeki Değişiklikler ve Sonuçları

• Sancak Sistemi: Şehzadelerin devlet yönetiminde ve askeri alanda tecrübe kazanmaları için eyaletlere (sancaklara) vali olarak gönderilmesi uygulamasıdır. Bu sistem, tecrübeli ve yetenekli padişahların yetişmesini sağlamıştır.
• Kafes Usulü: I. Ahmet döneminden itibaren şehzadelerin sancaklara gönderilmesi uygulamasının kaldırılarak, sarayda özel dairelerde (kafeslerde) gözetim altında tutulmasıdır.
  • Sonuçları: Şehzadelerin devlet tecrübesinden yoksun kalması, tahta çıkan padişahların yönetimde yetersiz kalması, saray kadınlarının devlet işlerine karışma fırsatının artması.
• Ekber ve Erşed Sistemi: Yine I. Ahmet döneminde getirilen bu sistemle, tahta geçişte en yaşlı ve en akıllı (olgun) şehzadenin padişah olması kuralı getirilmiştir.
  • Temel Nedeni: Şehzadeler arasındaki taht kavgalarını ve taht için kardeş katlini önlemektir.
  • Sonuçları: Taht kavgaları azalmış ancak deneyimsiz ve sarayda yetişmiş padişahların sayısı artmıştır.

💰 Ekonomik Bozulmanın Toplumsal Etkileri

• Ekonomik durumun bozulması, devletin halktan yeni ve ağır vergiler almasına neden olmuştur. Bu durum, özellikle Anadolu'da Celali Ayaklanmalarının çıkışında önemli bir faktördür.
• Para biriminin değer kaybetmesi (düşük ayarlı akçe), hem askerlerin maaşlarının değerini düşürmüş hem de genel bir pahalılığa yol açarak halkın alım gücünü azaltmıştır.

📚 Islahat Düşüncesinin Ortaya Çıkışı

• XVII. yüzyıldaki tüm bu bozulmalar, devletin ileri gelenleri arasında "ıslahat" (yeniden düzenleme, iyileştirme) yapma düşüncesini ortaya çıkarmıştır. Ancak bu dönemdeki ıslahatlar genellikle yüzeysel kalmış, sorunların köklü nedenlerine inilememiştir.
• Islahatlar daha çok askeri ve mali alanlarda yoğunlaşmıştır.

Bu notlar, Duraklama Dönemi'nin karmaşık yapısını anlamanız ve testlerdeki neden-sonuç ilişkilerini doğru kurmanız için bir rehber niteliğindedir. Başarılar dilerim!