🎓 11. Sınıf Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı Test 4 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 11. sınıf müfredatında yer alan "Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı" ünitesinin önemli bir bölümünü oluşturan XVII. Yüzyıl Osmanlı Devleti'ndeki Duraklama Dönemi'ni, bu dönemin nedenlerini, sonuçlarını ve yapılan ıslahatları kapsamaktadır. Özellikle Osmanlı Devleti'nin iç ve dış dinamiklerinde yaşanan değişimler, ekonomik, sosyal, askeri ve idari alandaki bozulmalar ile bu bozulmalara karşı geliştirilen çözüm arayışları üzerinde durulacaktır. Bu notlar, sınav öncesi son tekrarınızı yaparken size yol gösterecek ve kritik bilgileri pekiştirmenizi sağlayacaktır.

XVII. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nde Duraklama Dönemi: Genel Bakış

• XVII. yüzyıl, Osmanlı Devleti'nin eski gücünü ve ihtişamını kaybetmeye başladığı, çeşitli alanlarda sorunların baş gösterdiği bir dönemdir. Bu döneme "Duraklama Dönemi" denmesinin temel nedeni, devletin artık eski hızında genişleyememesi ve mevcut sistemlerinde aksaklıklar yaşanmasıdır.
• Bu dönemde yaşanan sorunlar, devletin sadece askeri gücünü değil, aynı zamanda ekonomik, idari ve sosyal yapısını da derinden etkilemiştir.

Duraklama Dönemi'nin Temel Nedenleri

Merkezi Yönetimdeki Bozulmalar 👑

• Sancağa Çıkma Usulünün Kaldırılması ve Kafes Sistemi: Şehzadelerin sancaklara gönderilerek devlet yönetimi tecrübesi kazanmaları uygulaması kaldırılmış, şehzadeler sarayda "kafes" adı verilen bölümlerde gözetim altında tutulmuştur. Bu durum, tahta geçen padişahların devlet işleri hakkında yeterli bilgi ve tecrübeye sahip olmamasına yol açmıştır.
• ⚠️ Dikkat: Sancağa çıkma uygulamasının kaldırılması, tecrübesiz padişahların tahta geçmesine ve dolayısıyla merkezi otoritenin zayıflamasına neden olmuştur. Bu durum, "güçlü padişahlar" döneminin sonunu getirmiştir.
• Taht Kavgaları ve Padişahların Etkisizliği: Şehzadelerin tecrübesizliği ve saraydaki entrikalar, taht kavgalarını artırmış, sık sık padişah değişiklikleri yaşanmıştır. Bu durum, devlet yönetiminde istikrarsızlığa yol açmıştır.
• Devşirme Sistemi ve Rüşvet: Devşirme sisteminin bozulmasıyla devlet kadrolarına liyakatsiz kişilerin atanması, rüşvet ve iltimasın yaygınlaşması, merkezi otoritenin etkinliğini azaltmıştır.

Ekonomik ve Mali Yapıdaki Bozulmalar 💰

• Tımar/Dirlik Sisteminin Bozulması: Tımar sistemi, hem askeri hem de ekonomik açıdan Osmanlı Devleti'nin bel kemiğiydi. Savaşların uzaması, iltizam sisteminin yaygınlaşması ve tımarların hak etmeyen kişilere verilmesiyle bu sistem bozulmuştur.
• Sonuçları: Tarımsal üretimin düşmesi 🚜, devletin vergi gelirlerinin azalması, tımarlı sipahi sayısının azalması, Anadolu'da güvenliğin bozulması ve Celali İsyanlarının artması.
• Coğrafi Keşiflerin Etkisi: Yeni ticaret yollarının bulunmasıyla Akdeniz limanları önemini kaybetmiş, Osmanlı gümrük gelirleri azalmıştır. Avrupa'ya gelen değerli madenler (altın, gümüş) Osmanlı piyasasına girerek enflasyona ve akçenin değer kaybetmesine neden olmuştur.
• Savaşların Yükü ve Bütçe Açıkları: Uzun süren ve başarısızlıkla sonuçlanan savaşlar, hazine giderlerini artırmış, bütçe açıklarını büyütmüştür. Bu durum, halktan alınan vergilerin artırılmasına ve yeni vergi türlerinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.
• 💡 İpucu: Bir devletin gelir-gider dengesinin bozulması, tıpkı bir ailenin bütçesi gibi, ciddi sorunlara yol açar. Osmanlı da bu dönemde sürekli açık veren bir bütçeyle mücadele etmiştir.

Askeri Yapıdaki Bozulmalar ⚔️

• Kapıkulu Ocakları ve Yeniçeriler: Devşirme sistemi dışından ocağa asker alınması, Yeniçeri sayısının artması, Yeniçerilerin disiplinsizleşmesi ve siyasi olaylara karışması, askeri gücün zayıflamasına neden olmuştur.
• Uzun ve Başarısız Savaşlar: Avrupa devletlerinin askeri ve teknolojik olarak güçlenmesi karşısında Osmanlı ordusu eski başarılarını sürdürememiştir. Uzun süren ve kaybedilen savaşlar, hem hazineyi tüketmiş hem de devletin uluslararası saygınlığını azaltmıştır.

Toplumsal Yapıdaki Bozulmalar 🧑‍🌾

• Celali İsyanları: Anadolu'da tımar sisteminin bozulması, ağır vergiler, merkezi otorite boşluğu ve asker kaçaklarının halka zulmetmesi gibi nedenlerle çıkan büyük çaplı isyanlardır.
• Sonuçları: Köylerin boşalması, tarımsal üretimin düşmesi, göç hareketlerinin yaşanması (büyük kaçgun), işsizliğin artması ve Anadolu'da huzur ve güvenliğin kaybolması.
• Halkın Devlete Güveninin Sarsılması: Yaşanan isyanlar, ekonomik sıkıntılar ve merkezi otoritenin zayıflaması, halkın devlete olan güvenini sarsmıştır.

Dış Etkenler 🌍

• Devletin Doğal Sınırlara Ulaşması: Osmanlı Devleti, üç kıtada geniş bir coğrafyaya yayılmış ve doğal sınırlara (denizler, çöller, dağlar) ulaşmıştır. Bu durum, fetih hareketlerinin yavaşlamasına ve yeni gelir kaynaklarının azalmasına neden olmuştur.
• Avrupa'daki Gelişmeler: Avrupa'da Rönesans, Reform, Coğrafi Keşifler ve bilimsel devrimler yaşanırken, Osmanlı Devleti bu gelişmeleri takip edememiş, Batı'nın gerisinde kalmıştır. Özellikle askeri teknolojideki üstünlük Avrupa'ya geçmiştir.

Duraklama Dönemi Islahatları (XVII. Yüzyıl Islahatları)

• Amaç: Duraklama döneminde yaşanan sorunlara çözüm bulmak, bozulan devlet düzenini yeniden kurmak ve eski ihtişamlı günlere geri dönmektir. Bu dönem ıslahatları, genellikle "Kanuni Dönemi'ne dönüş" anlayışıyla yapılmıştır.
• Özellikleri:
  • Sorunların kökenine inilememiştir.
  • Genellikle baskı ve şiddet yoluyla uygulanmaya çalışılmıştır.
  • Kişilere bağlı kalmış, devlet politikası haline gelememiştir.
  • Batı örnek alınmamıştır. (Bu, 18. yüzyıl ve sonrasındaki ıslahatlardan temel farkıdır.)
  • Yeniliklerden çok, eski düzeni ihya etme amacı taşımıştır.
  • Saray, ulema ve Yeniçeri Ocağı gibi güçlü grupların muhalefetiyle karşılaşmış, çoğu zaman yarım kalmıştır.
• Önemli Islahatçılar:
  • II. Osman (Genç Osman): Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünmüş, saray dışından evlilik yapmış, ancak Yeniçeriler tarafından tahttan indirilip öldürülmüştür.
  • IV. Murat: Merkezi otoriteyi yeniden sağlamak için sert tedbirler almış, isyanları bastırmış, içki ve tütün yasağı gibi düzenlemeler yapmıştır. Bağdat'ı geri alarak askeri başarı elde etmiştir.
  • Tarhuncu Ahmet Paşa: İlk modern bütçeyi hazırlamaya çalışmış, devlet giderlerini kısmaya yönelik önlemler almıştır. Ancak saraydaki muhalifleri tarafından idam ettirilmiştir.
  • Köprülüler Dönemi (Köprülü Mehmet Paşa, Köprülü Fazıl Ahmet Paşa): Köprülü Mehmet Paşa, sadrazamlık şartları öne sürerek göreve gelmiş, merkezi otoriteyi güçlendirmiş, isyanları bastırmış ve devlete kısa süreli bir toparlanma yaşatmıştır. Bu dönem, "Duraklama içinde Yükselme" olarak da adlandırılır.
• ⚠️ Dikkat: 17. yüzyıl ıslahatçıları, sorunların Batı'dan kaynaklandığını düşünmemiş, çözüm yollarını Osmanlı'nın kendi geçmişinde aramışlardır. Bu, sonraki yüzyıllardaki Batı tarzı ıslahatlardan farklıdır.

Sonuç ve Etkileri

• Osmanlı Devleti'nin uluslararası alandaki saygınlığı azalmıştır.
• Merkezi otorite zayıflamış, devlet yönetiminde istikrarsızlık artmıştır.
• Ekonomik sıkıntılar ve toplumsal huzursuzluklar derinleşmiştir.
• Yapılan ıslahatlar, sorunlara kalıcı çözümler getirememiş, devletin gerilemesini durduramamıştır.