🎓 11. Sınıf Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı Test 3 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 11. sınıf "Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı" ünitesinin önemli bir bölümünü oluşturan XVIII. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin genel durumu, Batılılaşma çabaları, bu dönemin önemli ıslahatçı padişahları ve yapılan yenilikleri, ayrıca bu yeniliklere karşı çıkan isyanlar ve dönemin sosyo-ekonomik sorunları gibi kritik konuları kapsamaktadır. Öğrencilerin bu döneme ait temel bilgileri pekiştirmesi ve sınavlara hazırlanırken başvurabileceği kapsamlı bir kaynak olması amaçlanmıştır.

🌍 XVIII. Yüzyıl Osmanlı Devleti'ne Genel Bakış ve Islahat İhtiyacı

• XVIII. yüzyıl, Osmanlı Devleti için bir "Gerileme Dönemi" olarak kabul edilir. Bu dönemde Osmanlı, Avrupa karşısında askeri ve teknolojik üstünlüğünü kaybetmeye başlamış, toprak kayıpları hızlanmıştır.
• Bu durum, devlet adamlarını ve padişahları, Batı'nın neden üstün olduğunu anlamaya ve onlardan ilham alarak devleti kurtarmaya yönelik "ıslahat" (yenilik) arayışlarına itmiştir.
• 💡 İpucu: Osmanlı'nın bu dönemde Avrupa'yı "model" almaya başlaması, Batı'nın üstünlüğünü kabul etmesinin bir göstergesidir. Tıpkı bir sporcunun, rakibinin antrenman tekniklerini merak edip incelemesi gibi düşünebiliriz.

🌷 Lale Devri (1718-1730) ve Batılılaşmanın İlk Adımları

• Pasarofça Antlaşması (1718) ile başlayan ve Patrona Halil İsyanı (1730) ile sona eren döneme "Lale Devri" denir. Bu dönem, Osmanlı'nın Batı'ya açılma ve Batılılaşma yolundaki ilk önemli adımlarını içerir.
• Temel Özellikleri:
• Barış ve huzur ortamının sağlanması.
• Avrupa'daki gelişmeleri yakından takip etme isteği.
• Kültürel ve sanatsal alanda Batı etkileşiminin artması.
• Başlıca Yenilikler:
• İlk Türk Matbaası'nın Kurulması (İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi): Dini eserler dışındaki kitapların basımına izin verilmiştir. Bu, bilgiye erişimi kolaylaştırmış ve kültürel gelişime katkı sağlamıştır. Tıpkı günümüzdeki internetin bilgiye ulaşımı hızlandırması gibi.
• Geçici Elçiliklerin Açılması: Paris, Viyana, Londra gibi Avrupa başkentlerine geçici elçiler gönderilerek Avrupa'daki sosyal, kültürel, bilimsel ve askeri gelişmeler takip edilmeye çalışılmıştır.
• Çiçek Aşısının Uygulanması: Osmanlı'da ilk kez çiçek aşısı uygulaması başlatılmıştır. Bu, halk sağlığı açısından önemli bir adımdır.
• İtfaiye Teşkilatının Kurulması (Yeniçerilerden oluşan Tulumbacılar Ocağı): Yangınlarla mücadele için modern bir teşkilat kurulmuştur.
• Kağıt ve Kumaş Fabrikalarının Açılması: Yerli üretimi teşvik etme ve dışa bağımlılığı azaltma çabalarıdır.
• Sivil Mimari ve Sanat Gelişmeleri: Barok ve Rokoko tarzı eserler yapılmış, minyatür ve çini sanatında yenilikler görülmüştür.
• Sonu: Patrona Halil İsyanı ile Lale Devri sona ermiş, III. Ahmet tahttan indirilmiştir. Bu isyan, yeniliklere karşı çıkan eski düzen yanlılarının ve ekonomik sıkıntıların birleşimiyle ortaya çıkmıştır.
• ⚠️ Dikkat: Lale Devri'nde açılan elçilikler "geçici" niteliktedir. "Sürekli" elçilikler daha sonraki bir dönemde (III. Selim) açılacaktır. Bu ayrım sınavlar için önemlidir!

👑 XVIII. Yüzyıl Islahatçı Padişahlar ve Önemli Yenilikleri

• III. Ahmet (1703-1730): Lale Devri padişahıdır. Matbaa, geçici elçilikler gibi yenilikler onun dönemindedir.
• I. Mahmut (1730-1754):
• Askeri alanda Batı tarzı ıslahatlara ağırlık vermiştir.
• Fransız subay Kont de Bonneval (Humbaracı Ahmet Paşa) eliyle Humbaracı Ocağı'nı yeniden düzenlemiştir.
• Sürat Topçuları Ocağı'nı kurmuştur.
• III. Mustafa (1757-1774):
• Askeri alanda yeniliklere devam etmiştir.
• Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un (Deniz Mühendishanesi) temelleri atılmıştır. (Açılışı I. Abdülhamit dönemindedir, ancak temelleri III. Mustafa döneminde atılmıştır.)
• Baron de Tott gibi yabancı uzmanlardan faydalanmıştır.
• Topçu Ocağı'nı ıslah etmiştir.
• I. Abdülhamit (1774-1789):
• Cülus Bahşişi'ni kaldırmıştır. Bu, padişah değişikliğinde askerlere verilen bir ödenek olup, maliyeyi zorlamaktaydı. Tıpkı bir şirketin yeni CEO geldiğinde tüm çalışanlara prim vermeyi kaldırması gibi düşünebiliriz.
• Ulufe alım satımını yasaklamıştır. Ulufe, Yeniçerilere verilen maaştır. Bunun alım satımı yolsuzluklara ve suiistimallere yol açıyordu.
• İlk kez Yeniçeri sayımı yaptırmıştır. Bu, ordudaki disiplinsizliği ve sahte asker kayıtlarını tespit etme amacı taşımıştır.
• İstihkam Okulu'nu açmıştır. Askeri mühendislik eğitimi veren önemli bir kurumdur.
• Saray dışına çıkma yasağını kaldırmış, halkla daha yakın ilişkiler kurmaya çalışmıştır.
• III. Selim (1789-1807):
• Osmanlı tarihinde en köklü ve kapsamlı ıslahat hareketlerinden biri olan Nizam-ı Cedit dönemini başlatmıştır.
• Sürekli elçilikleri açmıştır. Londra'da ilk daimi elçilik kurulmuştur. Bu, Avrupa'yı sürekli ve sistemli bir şekilde takip etme amacını taşır.
• Nizam-ı Cedit Ordusu'nu kurmuştur.
• Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirilmiş ve öldürülmüştür.
• ⚠️ Dikkat: Padişahların dönemleri ve yaptıkları spesifik yenilikler karıştırılabilir. Özellikle Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un temellerinin III. Mustafa, açılışının I. Abdülhamit döneminde olması gibi detaylara dikkat edin.

⚔️ Islahatların Alanları ve Genel Özellikleri

• Askeri Islahatlar: XVIII. yüzyıl ıslahatlarının en yoğun olduğu alandır. Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki en büyük zaafı askeri alanda olduğu için, bu alanda yenilenme öncelik olmuştur. Avrupa tarzı ordular kurma, teknik okullar açma (Mühendishaneler), yabancı uzmanlardan yararlanma temel yaklaşımdır.
• Eğitim ve Bilim Islahatları: Matbaa, mühendishaneler gibi teknik okulların açılması, pozitif bilimlerin öneminin fark edilmesi bu alandaki gelişmeleri gösterir. Ancak genel eğitim sistemi hala gelenekseldir.
• Diplomatik Islahatlar: Geçici ve sürekli elçiliklerin açılması, Avrupa ile ilişkilerin yeniden tanımlanması ve Batı'yı tanıma çabasıdır.
• Sosyal ve Ekonomik Islahatlar: Cülus bahşişi ve ulufe alım satımı gibi uygulamaların kaldırılması, mali disiplini sağlama ve yolsuzlukları önleme amacı taşır. Kağıt ve kumaş fabrikaları gibi adımlar ekonomiyi canlandırma çabalarıdır.
• 💡 İpucu: Osmanlı, bu dönemde Avrupa'dan sadece askeri teknikleri değil, aynı zamanda kültürel ve bilimsel gelişmeleri de almaya başlamıştır. Bu, sadece savaş değil, aynı zamanda bilgi transferi anlamına gelir.

🔥 Islahatlara Direniş ve İsyanlar

• XVIII. yüzyıldaki yenilikler, her zaman kolaylıkla kabul görmemiştir. Özellikle çıkarları zedelenen kesimler (Yeniçeriler, ulema vb.) ıslahatlara karşı çıkmış ve isyanlar çıkarmıştır.
• Patrona Halil İsyanı (1730): Lale Devri'ni sona erdirmiş, III. Ahmet'i tahttan indirmiştir. İsyanın temelinde ekonomik sıkıntılar, lüks yaşam tarzı ve yeniliklere karşı duyulan hoşnutsuzluk yatmaktadır.
• Kabakçı Mustafa İsyanı (1807): III. Selim'in Nizam-ı Cedit ıslahatlarına karşı çıkarılan bu isyan, III. Selim'in tahttan indirilmesine ve öldürülmesine neden olmuştur. Bu isyan, yeniliklerin önündeki en büyük engellerden birini, yani eski düzenin koruyucularını bir kez daha göstermiştir.
• ⚠️ Dikkat: Bu isyanlar, Osmanlı'da yeniliklerin neden yavaş ilerlediğini ve neden sık sık kesintiye uğradığını anlamak için kritik öneme sahiptir.

📉 Gerileme Dönemi'nin Sosyal, Ekonomik ve Bilimsel Sorunları

• Ekonomik Bozulma: Uzun süreli savaşlar, toprak kayıpları, kapitülasyonlar ve merkezi otoritenin zayıflaması ekonomiyi olumsuz etkilemiştir. Tarımsal üretimde düşüş, köyden kente göçler ve nüfus dalgalanmaları yaşanmıştır.
• Bilimsel ve Kültürel Durgunluk:
• Pozitif bilimlere olan ilginin azalması ve geleneksel eğitim anlayışının dışına çıkılamaması, bilimsel gelişmeleri yavaşlatmıştır.
• Sarayın bilimsel çalışmaları yeterince desteklememesi ve modern eğitim yöntemlerine karşı çıkılması, bu durgunluğu derinleştirmiştir.
• Tıpkı bir bahçıvanın çiçeklerini sulamayı bırakması gibi, bilim de desteklenmediğinde solmaya başlar.
• Sosyal Değişimler: Merkezi otoritenin zayıflaması, ayanların güçlenmesi, halkın devlete olan güveninin azalması gibi sorunlar yaşanmıştır.

Bu ders notu, 11. sınıf müfredatındaki "Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı" ünitesinin XVIII. yüzyıl Osmanlı ıslahatları ve genel durumuyla ilgili temel bilgileri özetlemektedir. Başarılar dilerim! 🚀