🎓 11. Sınıf Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 11. sınıf tarih müfredatının önemli konularından olan Osmanlı Devleti'nin XVII. yüzyıldaki "Duraklama Dönemi"ni, bu dönemin nedenlerini, ortaya çıkan sorunları, yapılan ıslahatları ve yönetimdeki değişimleri kapsamaktadır. Öğrencilerin bu dönemin karmaşık yapısını anlamalarına ve kritik noktaları ayırt etmelerine yardımcı olmayı amaçlamaktadır. 🗺️

Osmanlı Devleti'nde Duraklama Dönemi (XVII. Yüzyıl)

• Osmanlı Devleti'nin XVII. yüzyılda gücünü ve etkinliğini kaybetmeye başladığı, ancak henüz toprak kayıplarının büyük boyutlara ulaşmadığı dönemdir.
• Bu dönemde devletin sorunları genellikle "iç dinamikler"le çözülmeye çalışılmış, Batı'daki gelişmelerden pek etkilenilmemiştir.
• Devletin zirve noktasına ulaştıktan sonra karşılaştığı iç ve dış sorunlarla mücadele ettiği bir geçiş evresidir.

Duraklamanın Temel Nedenleri

1. İç Nedenler 📉

• Merkezi Otoritenin Bozulması:
  • Şehzadelerin sancağa çıkma uygulamasının kaldırılması ve "kafes usulü"nün getirilmesiyle padişahların devlet tecrübesinden yoksun kalması. 💡 Sancağa çıkmak, şehzadelerin tıpkı bir stajyer gibi devlet yönetimini öğrenmesini sağlardı. Kafes usulüyle bu imkan ortadan kalktı.
  • Çocuk yaşta padişahların tahta geçmesi ve saray kadınları (Valide Sultanlar), saray ağaları ile sadrazamların yönetimde etkinliğinin artması.
  • Rüşvet ve iltimasın (kayırmacılık) yaygınlaşması, liyakatsiz kişilerin önemli görevlere getirilmesi.
• Maliyenin Bozulması:
  • Uzun süren ve genellikle başarısızlıkla sonuçlanan savaşların hazineye yük getirmesi.
  • Kapitülasyonların yaygınlaşması ve gümrük gelirlerinin azalması.
  • Tımar sisteminin bozulmasıyla vergi gelirlerinin düşmesi.
  • Enflasyon ve paranın değer kaybetmesi.
• Ordunun Bozulması:
  • Devşirme sistemindeki aksaklıklar ve kanunlara uyulmaması (örneğin, devşirme olmayanların ocağa alınması).
  • Kapıkulu Ocakları'nın (özellikle Yeniçerilerin) disiplinsizleşmesi, askerliğin meslek olmaktan çıkıp bir geçim kapısı haline gelmesi.
  • Yeniçerilerin siyasete karışması ve padişah değişikliklerinde etkili olması.
• Tımar Sisteminin Bozulması:
  • Dirliklerin (tımar toprakları) hak etmeyen kişilere verilmesi.
  • Tımarlı Sipahilerin sayısının azalması ve ordunun savaş gücünün düşmesi.
  • Köylülerin toprağı terk etmesi (büyük kaçgunlar), tarımsal üretimin düşmesi ve vergi gelirlerinin azalması. ⚠️ Tımar sisteminin bozulması hem ekonomik hem de askeri yapıyı olumsuz etkilemiştir.
• Adalet ve Eğitim Sisteminin Bozulması:
  • Kadıların ve ulemanın (din bilginleri) rüşvet alması, adaletin zayıflaması.
  • Medreselerde pozitif bilimlerin terk edilmesi, "beşik ulemalığı" (babası alim olanın çocuğunun da alim sayılması) gibi uygulamalarla eğitimin kalitesinin düşmesi.

2. Dış Nedenler 🌍

• Devletin Doğal Sınırlara Ulaşması:
  • Osmanlı Devleti'nin üç kıtada genişlemesinin durması, fetih gelirlerinin azalması.
  • Geniş coğrafyayı yönetmenin zorlaşması.
• Coğrafi Keşifler ve Ticaret Yollarının Değişmesi:
  • Akdeniz ticaretinin önemini kaybetmesi, okyanus ticaretinin gelişmesi.
  • Osmanlı'nın gümrük gelirlerinin azalması ve ekonomik olarak Avrupa'nın gerisinde kalmaya başlaması.
• Avrupa'daki Gelişmeler:
  • Rönesans, Reform, Bilim ve Teknik gelişmelerle Avrupa'nın ilerlemesi.
  • Osmanlı'nın bu gelişmeleri takip edememesi ve askeri, ekonomik, teknolojik olarak geri kalması.

Duraklama Dönemi'nde Ortaya Çıkan Sorunlar ve Sonuçları

• İsyanlar:
  • İstanbul (Kapıkulu) İsyanları: Yeniçerilerin maaş (ulufe) yetersizliği, disiplinsizlik ve siyasete karışmaları sonucu çıkan isyanlardır. Sonuçları arasında padişahların tahttan indirilmesi/öldürülmesi (II. Osman gibi), değerli devlet adamlarının katledilmesi ve devlet kararlarının uygulanamaması yer alır. ⚠️ Kapıkulu Ocağı'nın tamamen kaldırılması (Vaka-i Hayriye) bu dönemin değil, II. Mahmut döneminin bir sonucudur.
  • Celali İsyanları (Anadolu İsyanları): Tımar sisteminin bozulması, ağır vergiler, merkezi otorite boşluğu ve yöneticilerin adaletsizliği nedeniyle Anadolu'da çıkan halk isyanlarıdır. Sonuçları; tarımsal üretimin düşmesi, köylerin boşalması, göçler ve Anadolu'da can ve mal güvenliğinin bozulmasıdır. 💡 Celali isyanları, devşirme sisteminin bozulmasıyla doğrudan ilgili değildir; daha çok ekonomik ve idari kökenlidir.
  • Eyalet İsyanları: Merkezi otoritenin zayıflamasıyla Anadolu ve merkezden uzak eyaletlerdeki yöneticilerin bağımsız hareket etme eğiliminde olması sonucu çıkan isyanlardır.
• Ekonomik Bozulma: Savaşların maliyeti, gümrük gelirlerinin azalması, tımar sisteminin çöküşü, enflasyon ve vergi gelirlerinin düşmesiyle devlet bütçesi açık vermiştir. 💰
• Siyasi Otorite Zayıflığı: Padişahların yetersizliği, sık sık taht değişiklikleri, sadrazamların ve saray çevresinin etkisinin artması devlet yönetiminde istikrarsızlığa yol açmıştır.

Duraklama Dönemi Islahatları ve Özellikleri

• Genel Özellikleri:
  • Sorunların kökenine inilememiş, yüzeysel ve geçici çözümler üretilmiştir.
  • Batı örnek alınmamış, "Kanuni Dönemi'ne geri dönme" düşüncesiyle iç dinamiklerle çözüm aranmıştır.
  • Islahatlar genellikle baskı ve şiddet yoluyla uygulanmaya çalışılmıştır.
  • Islahatlar kişilere bağlı kalmış, devlet politikası haline gelememiş ve ıslahatçıların ölümüyle yarım kalmıştır.
  • Askeri ve mali alandaki düzenlemeler ön plandadır.
• Önemli Islahatçılar ve Çalışmaları:
  • II. Osman (Genç Osman): Yenilikçi fikirleri olan ilk padişahlardandır. Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünmüş, saray dışından evlilik yaparak saraydaki gelenekleri değiştirmeye çalışmıştır. Ancak Yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişahtır.
  • IV. Murat: Devletin bozulan otoritesini baskı ve şiddetle yeniden sağlamaya çalışmıştır (içki ve tütün yasağı gibi). Devletin sorunlarını tespit etmek amacıyla devlet adamlarına raporlar (Koçi Bey Risalesi gibi) hazırlatmıştır. 📝
  • Kuyucu Murat Paşa: Celali isyanlarını çok sert ve şiddetli yöntemlerle bastırarak Anadolu'da otoriteyi sağlamıştır.
  • Tarhuncu Ahmet Paşa: Mali alanda önemli düzenlemeler yapmaya çalışmış, saray giderlerini kısarak ilk kez "denk bütçe" hazırlama çabasına girmiştir. 💡 Denk bütçe, gelir ve giderlerin eşit olması demektir. Tıpkı bir ailenin gelirine göre harcama yapması gibi.
  • Köprülüler Dönemi (Köprülü Mehmet Paşa, Fazıl Ahmet Paşa): Güçlü sadrazamlar dönemi olup, devlet otoritesini yeniden sağlamak için şartlı sadrazamlık sistemiyle göreve gelmişlerdir. Bu dönemde kısa süreli bir toparlanma yaşanmıştır.

Yönetim Anlayışındaki Değişiklikler

• Ekber ve Erşed Sistemi (I. Ahmet Dönemi):
  • Veraset sisteminde yapılan bu değişiklikle, tahta hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin geçmesi kuralı getirilmiştir.
  • Amaç: Kardeş katlini önlemek ve taht kavgalarını azaltmaktır.
  • Sonuç: Şehzadelerin sancağa çıkma uygulamasının tamamen kaldırılmasına ve "kafes usulü"nün yaygınlaşmasına neden olmuştur. Bu durum, padişahların devlet tecrübesinden yoksun, yetersiz kişiler olarak tahta geçmesine yol açan en önemli nedenlerden biridir. 👑
• Divan-ı Hümayun'un İşlevi:
  • Padişahların Divan toplantılarına başkanlık etmeyi bırakıp, sadrazamların Divan'a başkanlık etmeye başlaması, padişahın merkezi otoritesinin zayıflamasının bir göstergesidir.
  • Divan, danışma organı niteliği kazanmaya başlamıştır.

⚠️ Dikkat: Duraklama Dönemi ıslahatları yüzeysel kalmış ve Batı'dan etkilenmemiştir. Batı'nın örnek alınması ve köklü değişimler "Gerileme Dönemi" ve sonrasında başlayacaktır.

💡 İpucu: Dönemin padişahlarını ve önemli devlet adamlarını, yaptıkları ıslahatlarla birlikte eşleştirerek öğrenmek, soruları çözerken size büyük avantaj sağlayacaktır. Örneğin, IV. Murat = Baskı ve Raporlar; Tarhuncu Ahmet Paşa = Denk Bütçe; I. Ahmet = Ekber ve Erşed.