🎓 11. Sınıf Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti Test 8 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin karşılaştığı iç ve dış sorunları, bu sorunların devletin siyasi, ekonomik ve sosyal yapısı üzerindeki etkilerini, önemli antlaşmaları ve dönemin dünya siyasetindeki yerini kapsamaktadır. Özellikle duraklama ve gerileme dönemlerinin temel özelliklerini, büyük toprak kayıplarını, ekonomik dönüşümleri ve iç isyanları anlamak, bu dönemi kavramak için kritik öneme sahiptir.

XVII. Yüzyıl: Duraklama ve Çok Cepheli Mücadeleler ⚔️

• İç ve Dış Sorunlar: Osmanlı Devleti, 17. yüzyılda hem Avrupa'da Avusturya ve Venedik gibi güçlerle hem de doğuda Safevi Devleti ile mücadele etmek zorunda kalmıştır. Aynı dönemde Anadolu'da çıkan Celali İsyanları gibi iç karışıklıklar, devletin otoritesini sarsmış ve merkezi gücü zayıflatmıştır. Bu çok cepheli mücadeleler, savaşlarda başarısızlıkları, maliyetleri ve Anadolu'da devlet otoritesinin sarsılmasını beraberinde getirmiştir.
• Celali İsyanları: Anadolu'da çıkan bu isyanlar, genellikle ekonomik sıkıntılar, ağır vergiler, merkezi otoritenin zayıflaması ve tımar sistemindeki bozulmalar gibi nedenlerle ortaya çıkmıştır. İsyanlar, tarımsal üretimi düşürmüş, göçlere neden olmuş ve devletin iç güvenliğini tehdit etmiştir.
• Uzun Savaşlar ve Maliyetleri: Özellikle Girit Kuşatması (1645-1669) gibi uzun süren savaşlar, Osmanlı maliyesine büyük yük getirmiş, insan gücü ve kaynak israfına yol açmıştır. Bu durum, devletin ekonomik yapısını derinden etkilemiştir.
• Diplomatik Gelişmeler (Zitvatorok ve Viyana Antlaşmaları): 1606 Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya arşidükü, Osmanlı padişahına denk sayılmış, bu durum Osmanlı'nın uluslararası alandaki üstünlüğünü kaybetmeye başladığının bir göstergesi olmuştur. 1615 Viyana Antlaşması ise Zitvatorok'un devamı niteliğinde olup, Avusturya'ya kapitülasyonlar ve Osmanlı ülkesindeki Katoliklerin koruyuculuğu gibi haklar tanınması, Osmanlı'nın egemenlik haklarının kısıtlandığını ve Batılı devletlerin iç işlerine müdahale imkanı bulduğunu göstermiştir.

⚠️ Dikkat: 17. yüzyıl, Osmanlı'nın hem iç hem de dış politikada ciddi sorunlarla boğuştuğu, duraklama belirtilerinin belirginleştiği bir dönemdir. Çok cepheli savaşlar ve iç isyanlar, devletin kaynaklarını tüketmiştir.

XVIII. Yüzyıl: Gerileme ve Toprak Kayıpları 📉

• Büyük Antlaşmalar ve Sonuçları:
  • Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) Antlaşmaları: Bu antlaşmalar, Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez geniş çaplı toprak kayıplarına yol açmıştır. Karlofça ile Macaristan, Erdel, Mora gibi önemli bölgeler kaybedilirken, İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi Rusya'ya bırakılmıştır. Bu kayıplar, Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki hakimiyetini sona erdirmiş ve dış politikasında "kaybedilen toprakları geri alma" anlayışının başlamasına neden olmuştur.
  • Prut Antlaşması (1711): Osmanlı Devleti'nin gerileme döneminde kazandığı nadir başarılardan biridir. Bu antlaşma ile Rusya, Azak Kalesi'ni geri vermek zorunda kalmış ve Karadeniz kıyılarından uzaklaştırılmıştır. Bu durum, Osmanlı'da kaybedilen toprakları geri alma umudunu yeşertmiştir.
  • Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Bu antlaşma, Osmanlı için büyük bir dönüm noktasıdır. Kırım Hanlığı bağımsız olmuş ve ilk kez halkı Müslüman olan bir toprak parçası kaybedilmiştir. Kırım'ın dini yönden Osmanlı halifesine bağlı kalması maddesi ise, Osmanlı'nın halifelik gücünü siyasi bir araç olarak kullanma çabasını göstermektedir. Rusya bu antlaşmayla Karadeniz'de önemli kazanımlar elde etmiş ve Ortodoks Hristiyanların koruyuculuğunu üstlenerek Osmanlı'nın iç işlerine karışma hakkı kazanmıştır.
• İç İsyanlar (Patrona Halil İsyanı): 1730'da Lale Devri'ni sona erdiren Patrona Halil İsyanı, İran cephesindeki yenilgiler, Lale Devri'nde artan lüks harcamalar ve israf, halkın ağır vergiler altında ezilmesi gibi nedenlerle ortaya çıkmıştır. Bu isyan, halkın yönetime olan tepkisini ve ekonomik sıkıntıları açıkça ortaya koymuştur.
• Lale Devri (1718-1730): Pasarofça Antlaşması ile başlayan ve Patrona Halil İsyanı ile sona eren bu dönem, Batı'ya açılma, kültürel ve sanatsal alanda yenilikler, matbaanın gelişi gibi önemli adımların atıldığı bir dönemdir. Ancak, lüks ve israfın artması, halktan kopuk bir yaşam tarzının benimsenmesi, isyanın temel nedenlerinden biri olmuştur.

💡 İpucu: 18. yüzyıl antlaşmalarının sonuçları, Osmanlı'nın dış politikasında köklü değişikliklere yol açmıştır. Özellikle Kırım'ın kaybı, Osmanlı'nın jeopolitik konumunu ve Karadeniz hakimiyetini derinden etkilemiştir. Halifelik makamının siyasi bir araç olarak kullanılmasına dikkat edin.

Osmanlı Ekonomisi ve Dünya Ticaretindeki Değişimler 💸

• Merkantilizm ve Etkileri: Coğrafi Keşifler sonrası Avrupa'da yaygınlaşan merkantilist ekonomik anlayış, devletlerin zenginliğini altın ve gümüş gibi değerli madenlerin birikimine dayandırmıştır. Bu durum, Avrupa'da yeni ticaret yollarının aranmasına, sömürgeciliğin gelişmesine ve uluslararası ticaretin artmasına neden olmuştur. Osmanlı Devleti, bu yeni ekonomik düzenden olumsuz etkilenmiş, Avrupa'dan gelen bol miktardaki değerli madenler Osmanlı piyasasında enflasyona yol açmıştır.
• Kapitülasyonlar ve Ticaret Yolları: Osmanlı Devleti'nin Avrupalı devletlere verdiği kapitülasyonlar, zamanla genişleyerek Osmanlı ekonomisine zarar vermeye başlamıştır. Coğrafi Keşifler ile ticaret yollarının değişmesi (Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kayması), Osmanlı'nın gümrük gelirlerini azaltmış ve geleneksel ticaret ağını zayıflatmıştır.
• Mali Bozulma: Uzun süren savaşlar, vergi toplama sorunları, değişen ticaret yolları ve artan kapitülasyonlar, Osmanlı ekonomisinde ciddi bir bozulmaya yol açmıştır. Arz-talep dengesinin bozulması, enflasyon ve gelir-gider dengesizliği gibi sorunlar, devletin mali yapısını derinden sarsmıştır. Bu durum, sadece ekonomik değil, aynı zamanda idari ve sosyal alanlarda da bozulmaları beraberinde getirmiştir. Örneğin, vergi toplama sistemindeki aksaklıklar, halkın refah seviyesini düşürmüş ve isyanlara zemin hazırlamıştır.

⚠️ Dikkat: Merkantilizm, Coğrafi Keşifler ve kapitülasyonlar gibi dış etkenler, Osmanlı ekonomisinin çöküşünde önemli rol oynamıştır. Bu kavramların birbirleriyle olan ilişkisini iyi anlamak, dönemin ekonomik yapısını kavramak için anahtardır.