🎓 11. Sınıf Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti Test 6 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 11. sınıf "Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti" ünitesindeki kritik konuları kapsamakta ve özellikle Osmanlı Devleti'nin Gerileme Dönemi'ndeki dış politikası, önemli antlaşmalar ve Rusya ile ilişkileri üzerine odaklanmaktadır. Sınav öncesi son tekrarınız için anahtar bilgileri ve ipuçlarını içerir.

🌍 Gerileme Dönemi Osmanlı Siyasetinin Genel Çerçevesi

• Osmanlı Devleti, 17. yüzyıl sonlarından itibaren toprak kayıpları yaşamaya başlamış ve bu durum, devletin genel politikasını derinden etkilemiştir.
• Temel Amaç: Kaybedilen toprakları geri alma ve eski gücüne kavuşma hedefi, bu dönemin dış politikasının ana eksenini oluşturmuştur.
• Islahat Çabaları: Askeri, idari ve ekonomik alanlarda yapılan ıslahatlar ile devleti yeniden güçlendirme amacı güdülmüştür. Ancak bu çabalar, toprak kayıplarını tamamen önleyememiştir.
• Hâkimiyet Alanı Daralması: Sürekli toprak kayıpları, Osmanlı Devleti'nin hâkimiyet alanının giderek daralmasına neden olmuştur.

🇷🇺 Rusya'nın XVIII. Yüzyıldaki Hedefleri ve Osmanlı Politikaları

XVIII. yüzyıl, Rusya'nın uluslararası arenada güçlendiği ve Osmanlı Devleti üzerinde baskısını artırdığı bir dönemdir. Rusya'nın temel hedefleri şunlardır:

• Sıcak Denizlere Ulaşma: Rusya'nın en önemli dış politika hedefi, Karadeniz ve Akdeniz üzerinden sıcak denizlere inmek ve dünya ticaret yollarında etkin olmaktı. Bu, Kırım ve Azak gibi stratejik noktaları ele geçirme çabasını beraberinde getirmiştir.
• Boğazları Ele Geçirme: İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Karadeniz'den Akdeniz'e geçiş için hayati öneme sahipti. Rusya, bu boğazlar üzerinde kontrol sağlamayı amaçlamıştır.
• Ortodoksların Koruyuculuğunu Üstlenme: Osmanlı sınırları içinde yaşayan Ortodoks Hristiyanların hamiliğini üstlenmek, Rusya'ya Osmanlı'nın iç işlerine karışma ve Balkanlar'da nüfuz kazanma fırsatı sunmuştur. Bu durum, Panslavizm politikasının da temellerini atmıştır.
• Hâkimiyet Alanını Genişletme: Rusya, Kafkaslar ve Balkanlar başta olmak üzere Osmanlı toprakları üzerinde kendi hâkimiyet alanını genişletme gayretindeydi.

⚠️ Dikkat: Rusya'nın "sıcak denizlere inme" politikası, Osmanlı'nın Karadeniz'deki egemenliğine doğrudan bir tehdit oluşturmuştur. Kırım ve Azak kaleleri bu politikanın kilit noktalarıdır.

📜 Önemli Antlaşmalar ve Sonuçları

Karlofça Antlaşması (1699)

• Osmanlı Devleti'nin Batı'da büyük çapta toprak kaybettiği ilk antlaşmadır.
• Gerileme Dönemi'nin başlangıcı kabul edilir.
• Bu antlaşma ile kaybedilen toprakları geri alma politikası, Osmanlı'nın sonraki dönem dış politikasının ana hedefi haline gelmiştir.

1700 İstanbul Antlaşması

• Osmanlı ile Rusya arasında imzalanmıştır.
• Rusya, Azak Kalesi'ni alarak Karadeniz'e inme yolunda ilk önemli adımı atmıştır.
• Rusya'nın İstanbul'da daimi elçi bulundurma hakkı elde etmesi, Osmanlı iç işlerine müdahale potansiyelini artırmıştır.

Prut Antlaşması (1711)

• Osmanlı ordusu, Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşatmıştır.
• Baltacı Mehmet Paşa'nın barış teklifini kabul etmesiyle imzalanmıştır.
• Önemli Kazanım: 1700 İstanbul Antlaşması ile Rusya'ya verilen Azak Kalesi geri alınmıştır. Bu, Osmanlı'nın Rusya'ya karşı kazandığı son büyük askeri başarı olarak kabul edilir.
• Rusya'nın İstanbul'da daimi elçi bulundurma hakkı kaldırılmış, Rus ticaret gemilerinin Karadeniz'de serbestçe dolaşması engellenmiştir.
• 💡 İpucu: Prut Antlaşması, Osmanlı'nın kaybettiği toprakları geri alma umutlarını yeşerten, ancak tam anlamıyla değerlendirilemeyen bir fırsat olarak görülür.

Pasarofça Antlaşması (1718)

• Osmanlı Devleti'nin Avusturya ve Venedik ile yaptığı bir antlaşmadır.
• Önemli Sonuç: Osmanlı, Belgrad'ı ve Banat bölgesini Avusturya'ya bırakmak zorunda kalmıştır.
• Bu antlaşma ile Osmanlı, Batı'da toprak kazanma ümidini kaybetmiş ve mevcut toprakları koruma politikasına yönelmiştir.
• Lale Devri'nin başlangıcı kabul edilir. Bu dönemde Batı'ya yönelik kültürel ve sanatsal etkileşimler artmıştır.

1724 İstanbul Antlaşması (Osmanlı-Rus İttifakı)

• Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanmıştır.
• İran'daki karışıklıklardan faydalanarak İran topraklarının bu iki devlet arasında paylaşıldığı bir antlaşmadır.
• Bu antlaşma, Osmanlı-Rus ilişkilerinde kısa süreli bir "dostluk" veya iş birliği dönemini temsil eder.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

• Osmanlı Devleti için Gerileme Dönemi'nin en ağır ve yıkıcı antlaşmalarından biridir.
• Kırım'ın Bağımsızlığı: Kırım Hanlığı bağımsız olacak, ancak dini açıdan Osmanlı halifesine bağlı kalacaktı. Bu madde, Kırım'ın kısa süre sonra Rusya tarafından ilhak edilmesinin önünü açmıştır.
• Ortodoksların Koruyuculuğu: Rusya'ya, Osmanlı sınırları içindeki Ortodoksların haklarını koruma yetkisi verilmiştir. Bu madde, Rusya'nın Osmanlı'nın iç işlerine karışmasının en önemli dayanağı haline gelmiştir.
• Kapitülasyonlar: Rus ticaret filosuna Karadeniz ve Akdeniz'de serbestçe ticaret yapma hakkı tanınmıştır. Ayrıca Rusya, gerekli gördüğü yerlerde konsolosluk açabilecektir. Bu durum, Osmanlı ekonomisine ve egemenliğine büyük zarar vermiştir.
• Savaş Tazminatı: Osmanlı Devleti, tarihinde ilk kez bir devlete savaş tazminatı ödemek zorunda kalmıştır.
• ⚠️ Dikkat: Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin egemenlik haklarını belirgin biçimde zedeleyen ve Rusya'ya Osmanlı iç işlerine karışma fırsatı veren en kritik maddeleri içermektedir. Özellikle Ortodoksların koruyuculuğu meselesi, azınlık isyanlarının yaygınlaşmasında önemli bir rol oynamıştır.

💰 Ekonomik Tedbirler ve Kapitülasyonlar

• Yerli Malı Kullanımının Teşviki: Osmanlı Devleti, Gerileme Dönemi'nde yerli malı kullanımını teşvik ederek ekonomik sorunlarla mücadele etmeye çalışmıştır.
• Amaçları:
  • Kapitülasyonların olumsuz etkilerini azaltmak.
  • Dışa bağımlılığı azaltmak ve dış borç alımını önlemek.
  • Yerli üretimi ve ticareti canlandırmak.
• Kapitülasyonlar: Yabancı devletlere verilen ticari, hukuki ve mali imtiyazlardır. Başlangıçta ticareti canlandırma amacıyla verilse de, Gerileme Dönemi'nde Osmanlı ekonomisini olumsuz etkileyen ve dışa bağımlılığı artıran bir faktör haline gelmiştir.

Bu ders notu, sınavda karşılaşabileceğiniz temel kavramları, antlaşmaları ve politikaları özetlemektedir. Özellikle antlaşmaların içeriğine ve sonuçlarına dikkat ederek, neden-sonuç ilişkilerini kurmaya çalışın. Başarılar dilerim! 🚀