🎓 11. Sınıf Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti Test 4 - Ders Notu ve İpuçları

11. sınıf tarih derslerinin en kritik dönemlerinden biri olan XVIII. yüzyıl Osmanlı siyaseti, Avrupa'daki güç dengelerinin değiştiği, Osmanlı'nın ise varlığını koruma ve kaybettiği toprakları geri alma mücadelesi verdiği bir dönemi kapsar. Bu ders notu, bu dönemin temel dinamiklerini, önemli antlaşmalarını ve devletlerarası ilişkilerini anlamanıza yardımcı olacaktır.

🌍 XVIII. Yüzyıl Osmanlı Siyasetinin Genel Çerçevesi

• Bu yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için "Gerileme Dönemi" olarak adlandırılır. Artık fetihler durmuş, hatta toprak kayıpları başlamıştır.
• Osmanlı Devleti, Avrupa'daki büyük güçler karşısında denge politikası izlemeye başlamıştır. Yani, bir gücün aşırı güçlenmesini engellemek için diğer güçlerle ittifaklar kurma veya onları destekleme yoluna gitmiştir.
• Temel amaç, mevcut sınırları korumak, kaybedilen yerleri geri almak ve Batı'nın askeri ve teknolojik üstünlüğünü yakalamaktır.

💡 İpucu: XVIII. yüzyıl Osmanlı tarihi, sürekli bir "var olma mücadelesi" ve "kayıpları telafi etme çabası" olarak özetlenebilir.

📜 XVIII. Yüzyılın Önemli Antlaşmaları ve Sonuçları

Bu dönemde imzalanan antlaşmalar, Osmanlı'nın uluslararası alandaki konumunu büyük ölçüde etkilemiştir. Antlaşmaların isimlerini, tarihlerini, kimlerle yapıldığını ve en önemli sonuçlarını bilmek çok önemlidir.

• Prut Antlaşması (1711): Osmanlı'nın Rusya'ya karşı kazandığı son büyük zaferlerden biridir. Azak Kalesi geri alınmıştır. Bu antlaşma, Osmanlı'ya bir nebze olsun umut vermiştir.
• Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya ve Venedik ile imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Mora Yarımadası Venedik'ten geri alınsa da, Banat, Belgrad gibi önemli yerler Avusturya'ya bırakılmıştır. Bu antlaşma sonrası Lale Devri başlamıştır.
• Belgrat Antlaşması (1739): Osmanlı'nın XVIII. yüzyılda Avrupa devletleriyle imzaladığı son kazançlı antlaşmadır. Avusturya ve Rusya ile imzalanmıştır. Belgrad ve çevresi geri alınmıştır. Fransa, bu antlaşmada arabuluculuk yaptığı için, daha önce kendisine verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir.
• Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Rusya ile imzalanmıştır. Osmanlı tarihinin en ağır ve en acı antlaşmalarından biridir.
  • Kırım bağımsız olmuştur, ancak dini yönden Osmanlı halifesine bağlı kalmıştır. Bu, Kırım'ın gelecekte Rusya'ya bağlanacağının ilk işaretidir.
  • Osmanlı Devleti, tarihinde ilk kez savaş tazminatı ödemek zorunda kalmıştır.
  • Rusya'ya Osmanlı topraklarında konsolosluk açma, Ortodoksların hamiliğini üstlenme gibi haklar verilmiştir. Bu durum, Rusya'nın Osmanlı iç işlerine karışmasının önünü açmıştır.
• Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779): Rusya ile imzalanmıştır. Kırım Hanlığı'nın Rus yanlısı Şahin Giray'ın hanlığını tanımak zorunda kalınmıştır. Kırım'ın bağımsızlığı kağıt üzerinde kalsa da, Rusya'nın etkisi artmıştır.
• Yaş Antlaşması (1792): Rusya ile imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edilmiştir. Osmanlı için Kırım'ın kesin kaybı anlamına gelir.
• Ziştovi Antlaşması (1791): Avusturya ile imzalanmıştır. Fransız İhtilali'nin etkisiyle Avusturya'nın savaştan çekilmesiyle imzalanmıştır. Avusturya, Belgrat dahil aldığı yerleri geri vermiştir. Bu antlaşma ile Osmanlı-Avusturya savaşları sona ermiştir.

⚠️ Dikkat: Küçük Kaynarca Antlaşması'nın maddeleri ve sonuçları, Osmanlı için bir dönüm noktasıdır. Kırım'ın kaybı, savaş tazminatı ve Rusya'ya verilen imtiyazlar çok önemlidir.

⚔️ Osmanlı'nın Başlıca Rakipleri ve İlişkileri

XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin en büyük rakipleri Avusturya ve Rusya olmuştur. Bu iki devletin politikaları, Osmanlı'nın toprak kaybetmesinde başrol oynamıştır.

• Avusturya (Habsburglar): Orta Avrupa'daki en büyük rakiptir. Özellikle Belgrad ve Macaristan toprakları üzerinde mücadele edilmiştir. Pasarofça ve Belgrat antlaşmaları Avusturya ile yapılmıştır.
• Rusya: Altınordu Devleti'nin yıkılmasıyla güçlenen ve sıcak denizlere inme politikası güden Rusya, Osmanlı için en büyük tehdit haline gelmiştir. Kırım'ın kaybı, Rusya'nın bu politikasının en somut sonucudur. Prut, Küçük Kaynarca, Aynalıkavak, Yaş antlaşmaları Rusya ile yapılmıştır.
• Venedik: Deniz gücü zayıflasa da, Mora gibi stratejik bölgeler üzerinde Osmanlı ile mücadele etmiştir. Pasarofça Antlaşması Venedik ile de imzalanmıştır. Mora, Osmanlı-Venedik ilişkilerinde sorun olmuştur.
• İran (Safeviler/Afşarlar): Doğu sınırında zaman zaman savaşlar yaşanmıştır. Ancak İran, Osmanlı'nın Batı'daki büyük rakipleri kadar toprak kaybına neden olmamıştır.
• Fransa: Geleneksel dostluk ilişkileri olsa da, XVIII. yüzyılın sonlarında Mısır'ı işgal etmesiyle bu durum değişmiştir. Fransa'nın Mısır'ı işgal etmesindeki beklentiler şunlardır:
  • Mısır'ı sömürge haline getirmek.
  • İngiltere'nin sömürgeleriyle (özellikle Hindistan) bağlantı kurmasını engellemek.
  • Doğu Akdeniz'de egemenlik kurmak.
  • Osmanlı Devleti'nden yeni çıkarlar elde etmek.

  ⚠️ Dikkat: Fransa'nın Mısır'ı işgalinde Rusya ile ittifak kurma gibi bir beklentisi yoktur; aksine, bu durum İngiltere ile rekabetin bir sonucudur.

• Lehistan (Polonya): Osmanlı'nın XVIII. yüzyılda doğrudan savaşmadığı, aksine Rusya ve Avusturya'nın paylaştığı bir devlettir. Osmanlı, Lehistan'ın bağımsızlığını korumaya çalışmıştır.

🗺️ Kırım Sorunu ve Stratejik Önemi

• Kırım, Karadeniz'in kuzeyindeki stratejik konumu nedeniyle hem Osmanlı hem de Rusya için hayati öneme sahipti. Osmanlı için Karadeniz'in Türk gölü olma özelliğini korumak, Rusya için ise sıcak denizlere inmek için bir kapıydı.
• Küçük Kaynarca Antlaşması ile bağımsız olan Kırım, Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Rusya'nın etkisi altına girmiş ve Yaş Antlaşması ile tamamen Rusya'ya bağlanmıştır. Bu süreç, Osmanlı'nın Karadeniz'deki egemenliğinin sona ermesine yol açmıştır.
• XVIII. yüzyılda Kırım, Osmanlı sınırları dışında kalan önemli bir bölge olmuştur.

💡 İpucu: Kırım'ın bağımsızlığı ve Rusya'ya geçiş süreci, genellikle Küçük Kaynarca ve Yaş Antlaşmaları ile ilişkilendirilir. Bu iki antlaşmanın kronolojik sırasını ve sonuçlarını iyi bilmek gerekir.

💰 Kapitülasyonlar ve Ekonomik Etkileri

• Kapitülasyonlar, yabancı devletlere verilen ekonomik, hukuki ve ticari ayrıcalıklardır. Başlangıçta Osmanlı'nın gücünü gösteren ve ticareti canlandırmayı amaçlayan bu ayrıcalıklar, zamanla Osmanlı ekonomisi üzerinde olumsuz etkiler yaratmıştır.
• Belgrat Antlaşması (1739) sırasında Fransa'nın arabuluculuk yapması karşılığında, Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir. Bu durum, Osmanlı ekonomisinin Avrupa devletlerinin rekabetine daha açık hale gelmesine ve yerli sanayinin gelişmesini engellemesine yol açmıştır.

⚠️ Kritik Noktalar ve Genel İpuçları

• XVIII. yüzyıl antlaşmalarının kronolojik sırasını ve hangi devletlerle yapıldığını bir tablo halinde ezberlemek çok faydalı olacaktır.
• "İlk kez savaş tazminatı", "son kazançlı antlaşma", "Kırım'ın bağımsızlığı/kaybı" gibi anahtar ifadelerle antlaşmaları eşleştirmeye çalışın.
• Fransız İhtilali'nin Osmanlı'ya etkileri (milliyetçilik, Mısır'ın işgali) bu dönemin sonlarına doğru ortaya çıkan önemli gelişmelerdir.
• Osmanlı'nın bu dönemde savaştığı ve savaşmadığı devletleri ayırt etmek, genel siyasi tabloyu anlamanıza yardımcı olur. (Örn: Lehistan ile savaşmamıştır, aksine toprak bütünlüğünü korumaya çalışmıştır.)

Bu ders notu, XVIII. yüzyıl Osmanlı siyasetinin temel taşlarını anlamanıza ve testteki sorulara doğru cevaplar vermenize yardımcı olacak kapsamlı bir rehber niteliğindedir. Başarılar dilerim! 🚀