🎓 11. Sınıf Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti Test 3 - Ders Notu ve İpuçları

11. sınıf tarih derslerinin en kritik konularından biri olan XVIII. yüzyıl Osmanlı siyaseti, devletin hem iç dinamiklerinde hem de uluslararası arenadaki konumunda önemli değişimlerin yaşandığı bir dönemi kapsar. Bu dönem, Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa karşısında güç kaybetmeye başladığı, ancak zaman zaman da önemli başarılar elde ettiği karmaşık bir süreçtir. Bu ders notu, bu dönemin temel olaylarını, antlaşmalarını ve kavramlarını akılda kalıcı bir şekilde özetlemeyi amaçlamaktadır.

🌍 XVIII. Yüzyıl Osmanlı Dış Politikasının Genel Çerçevesi

• Bu yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için genellikle bir Gerileme Dönemi olarak kabul edilir. Devlet, kaybettiği toprakları geri alma ve Avrupa'daki güç dengelerini kendi lehine çevirme çabası içindedir.
• Osmanlı Devleti, bu dönemde denge politikası uygulamaya başlamıştır. Yani, güçlü Avrupa devletleri arasındaki rekabetten faydalanarak kendi varlığını sürdürme ve toprak bütünlüğünü koruma amacı gütmüştür.
• Dönemin temel rakipleri Rusya, Avusturya ve zaman zaman Venedik ve İran olmuştur. İngiltere ve Fransa gibi devletler ise daha çok diplomatik ve ekonomik ilişkilerde ön plandadır.

⚔️ Osmanlı-Rus İlişkileri ve Karadeniz Mücadelesi

Rusya'nın yükselişi ve sıcak denizlere inme politikası, XVIII. yüzyıl Osmanlı dış politikasının en belirleyici unsurlarından biridir.

• Rusya'nın "Sıcak Denizler" Politikası: Rusya, Baltık Denizi'nden sonra Karadeniz ve Akdeniz'e ulaşarak küresel bir güç olma hedefindedir. Bu durum, Osmanlı toprakları üzerinde sürekli bir baskı yaratmıştır.
• Karadeniz'in Stratejik Önemi ve "Türk Gölü" Kavramı: Uzun yıllar boyunca Karadeniz, Osmanlı İmparatorluğu'nun tam kontrolünde olduğu için "Türk Gölü" olarak anılmıştır. Bu, Osmanlı'nın Karadeniz'de başka bir devletin donanma bulundurmasına izin vermediği anlamına gelir.
• Önemli Antlaşmalar ve Sonuçları:
• Prut Antlaşması (1711): Osmanlı Devleti'nin Rusya karşısında kazandığı son büyük askeri başarılardan biridir. Rusya, Azak Kalesi'ni Osmanlı'ya geri vermiştir. Bu antlaşma, Rusya'nın Karadeniz'e inmesini geçici olarak engellemiş ve Osmanlı'nın Avrupa'ya karşı gücünü yeniden ispatladığı son kazançlı antlaşmalardan biri olmuştur.
• Belgrat Antlaşması (1739): Osmanlı Devleti'nin Avusturya ve Rusya'ya karşı kazandığı zaferler sonucunda imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Karadeniz'in "Türk Gölü" olma özelliği son kez korunmuştur. Rusya'nın Karadeniz'de donanma ve tersane bulundurması yasaklanmıştır. Bu, Osmanlı'nın Avrupa'ya karşı kazandığı son kazançlı antlaşma olarak kabul edilir.
• Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biridir.
• Kırım'ın Bağımsızlığı: Kırım, bağımsız olacak ancak dini açıdan Osmanlı halifesine bağlı kalacaktır. Bu madde, Kırım'ın Rus egemenliğine girmesinin ilk adımı olmuş ve Osmanlı'nın Kırım üzerindeki egemenlik haklarını zedelemiştir.
• Rusya'nın İç İşlerine Karışma Hakkı: Rusya'ya Osmanlı topraklarındaki Ortodoksların haklarını koruma hakkı tanınmıştır. Bu, Rusya'ya Osmanlı iç işlerine karışma fırsatı vermiştir.
• Elçilik ve Kapitülasyonlar: Rusya'ya İstanbul'da sürekli elçi bulundurma ve kapitülasyonlardan yararlanma hakkı tanınmıştır.
• Karadeniz'in Türk Gölü Olma Özelliğinin Sonu: Rus ticaret gemileri boğazlardan serbestçe geçebilecek ve Rusya Karadeniz'de tersane ve donanma bulundurabilecektir. Bu madde, Karadeniz'in "Türk Gölü" olma özelliğini sona erdirmiştir.
• Yaş Antlaşması (1792): Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edilmiştir. Bu, Osmanlı'nın Kırım'ı kesin olarak kaybettiği antlaşmadır.

🤝 Osmanlı-Avusturya ve Osmanlı-Venedik İlişkileri

Osmanlı'nın batı sınırındaki mücadeleleri de bu dönemde devam etmiştir.

• Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı'nın batıda büyük toprak kayıpları yaşadığı ilk büyük antlaşmadır. Mora Yarımadası Venedik'e bırakılmıştır.
• Pasarofça Antlaşması (1718): Osmanlı Devleti, Venedik'ten Mora'yı geri almıştır. Ancak, Avusturya'ya Belgrad gibi önemli toprakları kaybetmiştir. Bu antlaşma ile Lale Devri başlamıştır.
• Belgrat Antlaşması (1739): Osmanlı'nın Avusturya'ya karşı kazandığı son önemli zaferlerden biridir. Pasarofça Antlaşması ile kaybedilen Belgrad ve çevresi geri alınmıştır.
• Zistovi Antlaşması (1791): Osmanlı Devleti ile Avusturya arasındaki son büyük savaşı sona erdirmiştir. Avusturya, Fransız İhtilali'nin etkisiyle Osmanlı topraklarından çekilmiştir.

💸 Kapitülasyonlar ve Dış Müdahaleler

Kapitülasyonlar, Osmanlı Devleti'nin ekonomik ve siyasi bağımsızlığını zedeleyen önemli bir faktör haline gelmiştir.

• Kapitülasyon Nedir? Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlere tanıdığı ticari, hukuki ve mali ayrıcalıklardır. Başlangıçta ticareti canlandırmak amacıyla verilse de, zamanla Osmanlı'nın aleyhine dönmüştür.
• 1740 Kapitülasyonları ve Fransa: I. Mahmut döneminde Fransa'ya tanınan kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir. Bunun temel nedeni, Fransa'nın Belgrat Antlaşması görüşmelerinde Osmanlı İmparatorluğu'na siyasi destek vermesidir. Bu durum, Osmanlı ekonomisi üzerindeki dış etkiyi artırmıştır.
• Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya'ya Tanınan Haklar: Rusya'ya da kapitülasyonlardan yararlanma hakkı tanınması, Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığını daha da zayıflatmıştır.
• Dış Müdahalelerin Sonuçları: Kapitülasyonlar ve Ortodoks himayesi gibi maddeler, yabancı devletlere Osmanlı iç işlerine karışma fırsatı vermiş, Osmanlı Devleti'nin egemenlik haklarını ciddi şekilde zedelemiştir.

💡 Kritik İpuçları ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

• ⚠️ Dikkat: Antlaşmaların tarihlerini ve hangi padişah döneminde imzalandığını iyi eşleştirin. Özellikle Prut, Pasarofça, Belgrat ve Küçük Kaynarca antlaşmaları arasındaki farkları ve sonuçlarını karıştırmayın.
• 💡 İpucu: "Türk Gölü" kavramının ne zaman sona erdiğini ve hangi antlaşma ile Rusya'nın Karadeniz'de donanma bulundurma hakkı kazandığını unutmayın (Küçük Kaynarca Antlaşması). Belgrat Antlaşması'nda ise bu özelliğin son kez korunduğunu hatırlayın.
• ⚠️ Dikkat: Bir antlaşmanın "iç işlerine karışma" niteliği taşıyıp taşımadığını anlamak için, yabancı bir devlete azınlık haklarını koruma, elçilik bulundurma veya toprak üzerindeki dini liderlik gibi haklar tanınıp tanınmadığına bakın. Kırım'ın bağımsız olması ama dini olarak Osmanlı'ya bağlı kalması da Rusya'nın ileride Kırım'ın iç işlerine karışmasına zemin hazırlamıştır.
• 💡 İpucu: Osmanlı'nın XVIII. yüzyılda savaştığı temel devletler Rusya, Avusturya, Venedik ve İran'dır. İngiltere ve Fransa bu dönemde daha çok diplomatik ve ticari ilişkilerde yer almıştır.
• ⚠️ Dikkat: Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım bağımsız olmuştur, doğrudan Rusya'ya bağlanmamıştır. Rusya'ya bağlanması Yaş Antlaşması ile gerçekleşmiştir. Bu ince farka dikkat edin!