🎓 10. Sınıf Edebiyata Giriş Karma Test 3 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 10. sınıf müfredatında yer alan Türk edebiyatının ana dönemleri, Türkçenin tarihi gelişimi, edebiyatın diğer bilimlerle ilişkisi ve temel yazım-noktalama kuralları gibi konuları kapsamaktadır. Sınav öncesi tekrar yaparken veya konu çalışırken bu notlardan faydalanabilirsin.

Türk Edebiyatının Ana Dönemleri ⏳

Türk edebiyatı, tarihsel süreçte üç ana döneme ayrılır:

• İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı: Türklerin İslamiyet'i kabul etmeden önceki dönemini kapsar.
• Sözlü Dönem: Yazının henüz yaygınlaşmadığı bu dönemde ürünler, şaman, kam, baksı, ozan gibi isimler verilen kişilerce kopuz eşliğinde söylenirdi.
• Ürünler genellikle hece ölçüsü ve yarım kafiye ile oluşturulurdu.
• Sığır (av töreni), yuğ (ölüm töreni) ve şölen (düğün/ziyafet töreni) gibi törenlerde şiirler söylenirdi.
• Başlıca ürünleri destanlar (en önemlileri), savlar (atasözleri), sagular (ağıtlar) ve koşuklardır (aşk, doğa, kahramanlık konulu şiirler).
• Dil, yabancı etkilerden uzak, milli bir nitelik taşır. Evrensel değil, milli bir dildir.
• Yazılı Dönem: Bu dönemde Köktürk ve Uygur alfabeleriyle yazılmış metinler bulunur.
• Köktürk Yazıtları (Orhun Abideleri), Türk adının geçtiği ilk yazılı belge ve Türk edebiyatının ilk yazılı örnekleridir. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir.
• Uygur metinleri ise daha çok Buda ve Mani dininin esaslarını anlatan dini içerikli eserlerdir.
• İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı: Türklerin İslamiyet'i kabulüyle başlayan ve Divan Edebiyatı ile Halk Edebiyatı olmak üzere iki kolda gelişen dönemdir.
• Geçiş Dönemi Eserleri: İslamiyet'in etkisiyle yazılan ilk eserlerdir ve hem İslamiyet öncesi hem de İslamiyet sonrası özellikler taşır.
• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki), Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi) bu dönemin önemli eserleridir.
• Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı: Tanzimat Dönemi ile başlayıp günümüze kadar devam eden dönemdir.
• Kronolojik Sıralama: Tanzimat Edebiyatı, Servetifünun Edebiyatı, Fecriati Edebiyatı, Millî Edebiyat, Cumhuriyet Edebiyatı.
• 💡 İpucu: Bu sıralamayı ezberlemek, dönemler arası geçişleri anlamak için çok önemlidir.

Türkçenin Tarihi Gelişimi ve Dil Bilgisi 🗣️

Türk dili, köklü bir geçmişe sahip olup farklı dönemlerde çeşitli değişimler geçirmiştir:

• Türkçenin Ana Dönemleri:
• Eski Türkçe (6-13. yüzyıl): Köktürk ve Uygur dönemlerini kapsar. Köktürk Yazıtları, Yenisey Yazıtları bu döneme aittir.
• Orta Türkçe (13-15. yüzyıl): Karahanlı dönemi eserleri (Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk vb.) bu dönemin önemli ürünleridir.
• Yeni Türkçe (15. yüzyıldan günümüze): Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ve Türkiye Türkçesi olarak üç ana devreye ayrılır.
• Türkçenin "karanlık dönemi" olarak adlandırılan zamandan günümüze yazılı bir metin ulaşmamıştır. Bu dönem, Türkçenin ilk evrelerini kapsar ve hakkında çok az bilgiye sahibiz.
• Dilin Sadeleşme ve Ağırlaşma Süreçleri:
• Osmanlı Türkçesi döneminde Arapça ve Farsça kelimeler yoğun bir şekilde dile girmiştir.
• Servetifünun Dönemi'nde sanatçılar, özellikle Fransızcadan yeni kelimeler alarak dili daha da ağırlaştırmış, sanatlı bir dil kullanmışlardır.
• Karamanlı Mehmet Bey'in 1277'deki fermanı ("Bugünden sonra divanda, dergâhta, bârgâhta, mecliste, meydanda Türkçeden başka dil kullanılmayacaktır.") Türkçeyi hem konuşma hem de yazı dili haline getirme yolunda atılmış önemli bir adımdır.
• 1911'de Genç Kalemler dergisinde yayımlanan "Yeni Lisan" makalesi, Milli Edebiyat döneminde dilin sadeleşmesi ve Türkçenin yaygınlaşması için güçlü adımlar atılmasını sağlamıştır.

Edebiyat ve Bilim İlişkisi 🤝

Edebiyat, insanı ve toplumu ele aldığı için birçok bilim dalıyla ilişki içindedir. Bir edebi eseri incelerken veya oluştururken farklı bilim dallarından faydalanılır:

• Tarih: Edebi eserler, yazıldığı dönemin siyasal, sosyal ve kültürel olaylarını yansıtır. Tarih, bu olayları anlamamızı sağlar.
• Sosyoloji: Edebi eserlerdeki toplumsal yapılar, sınıflar, ilişkiler ve değişimler sosyoloji biliminin ilgi alanına girer. Bir roman karakterinin toplumsal yansımalarla nasıl etkilendiği, sosyoloji ile açıklanır.
• Antropoloji: İnsan topluluklarının kültürel özelliklerini, geleneklerini ve yaşam biçimlerini inceler. Edebiyat, farklı kültürleri ve insan davranışlarını aktarırken antropolojiden yararlanır.
• Psikoloji: Edebi eserlerdeki karakterlerin iç dünyaları, duygu ve düşünceleri, motivasyonları psikoloji bilimiyle açıklanır.
• 💡 İpucu: Bir edebi eserde geçen olaylar, karakterler veya dönemler hakkında bilgi edinmek için bu bilim dallarına başvurulduğunu unutma. Örneğin, bir roman kahramanının dönemin olaylarından etkilenmesi tarih ve sosyoloji ile ilgilidir.

Yazım ve Noktalama Kuralları ✍️

Türkçeyi doğru ve etkili kullanmak için yazım ve noktalama kurallarına hakim olmak çok önemlidir.

• Büyük Harflerin Kullanımı:
• Cümleler büyük harfle başlar.
• Özel adlar (kişi adları, yer adları, kurum adları, millet adları, dil adları, din adları vb.) büyük harfle başlar. Örneğin: Çukurova Bölgesi, Van Gölü, Nemrut Dağı, Etnografya Müzesi.
• Dönem, çağ adları büyük harfle başlar. Örneğin: İlk Çağ, Yeni Çağ, Tanzimat Dönemi, Selçuklu Devri.
• Coğrafi terimlerde özel adla birlikte kullanılan tür adları büyük harfle başlar. Örneğin: Van Gölü, Çukurova Bölgesi.
• Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar. Örneğin: Boğaziçi Üniversitesi.
• Bağlaçların Yazımı:
• "Ki" Bağlacı: Her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Örneğin: "Sen ki beni dinlemedin..."
• ⚠️ Dikkat: "Sanki, oysaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, meğerki, illaki" kelimelerindeki "-ki" bitişik yazılır (SOMBaHÇeM kuralı).
• "De" Bağlacı: Her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Örneğin: "Ben de geldim."
• ⚠️ Dikkat: Bulunma hâl eki olan "-de/-da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. Örneğin: "Evde kimse yok."
• Sözcüklerin Doğru Yazımı:
• Pekiştirmeler bitişik yazılır. Örneğin: sapsarı, bembeyaz.
• Birleşik kelimelerin bitişik veya ayrı yazımı konusunda TDK kurallarına dikkat etmek gerekir. Örneğin: "gitgide" bitişik, "birçok" bitişik, "hiçbir" bitişik.
• Noktalama İşaretleri:
• Virgül (,): Eş görevli sözcük ve sözcük gruplarını ayırmada, sıralı cümleleri ayırmada kullanılır.
• Noktalı Virgül (;): Kendi içinde virgüllerle ayrılmış cümleleri veya grupları ayırmada kullanılır. Örneğin: "Rahat koltuklar, modern bir perde, zigon sehpa; lüks gardrop, süslü bir bahçe açıkça görülüyordu fotoğrafta." (Bu örnekte noktalı virgül, farklı türdeki eşyaları gruplandırmak için kullanılmıştır.)
• ⚠️ Dikkat: Noktalama işaretlerinin doğru kullanımı, cümlenin anlamını doğrudan etkiler. Özellikle virgül ve noktalı virgül arasındaki farkı iyi anlamak gerekir.

Bu notlar, 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersindeki temel konuları özetlemektedir. Konuları daha derinlemesine anlamak için ders kitaplarına ve ek kaynaklara başvurmayı unutma. Başarılar dilerim! 🚀