🎓 10. Sınıf Edebiyata Giriş Karma Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, Türk edebiyatının dönemlere ayrılması ve bu dönemlerin belirleyici ölçütleri, İslamiyet öncesi ve İslamiyet etkisindeki Türk edebiyatının temel özellikleri ve önemli eserleri, Türkçenin tarihi gelişimindeki kritik evreler (özellikle Eski Anadolu Türkçesi), edebiyatın diğer bilim dallarıyla olan zengin ilişkisi ile yazım ve noktalama kurallarının püf noktalarını kapsamaktadır. Bu konular, 10. sınıf edebiyat müfredatının temel taşlarını oluşturur ve öğrencilerin hem akademik bilgilerini pekiştirmesi hem de dil bilgisi becerilerini geliştirmesi açısından büyük önem taşır. Sınav öncesi son tekrarınız için bu notları dikkatle incelemeniz, başarıya ulaşmanızda size rehberlik edecektir.

Türk Edebiyatının Dönemlere Ayrılması ve Ölçütleri 📚

Türk edebiyatı, tarih boyunca geçirdiği evreleri daha iyi anlamak için çeşitli faktörlere bağlı olarak farklı dönemlere ayrılmıştır. Bu ayrım, edebiyatın gelişimini ve değişimini sistematik bir şekilde incelememizi sağlar.

• Din Değişimi: Toplumun benimsediği dinin değişmesi, edebiyatın içeriğini, temalarını, nazım şekillerini ve hatta dilini doğrudan etkiler. Örneğin, İslamiyet'in kabulüyle birlikte Arapça ve Farsça kelimeler Türkçeye girmiş, yeni nazım şekilleri ve türleri (mesnevi, gazel gibi) ortaya çıkmıştır. 🕌
• Coğrafi Değişim: Türklerin farklı coğrafyalara göç etmesi, farklı kültürlerle etkileşime girmesi ve yeni devletler kurması, edebiyatta bölgesel farklılıklar ve yeni edebi gelenekler yaratmıştır. 🗺️
• Kültürel Farklılaşma: Toplumun yaşam tarzındaki, sanat anlayışındaki, dünya görüşündeki ve sosyal yapısındaki değişimler edebiyata yansır. Bu kültürel dönüşümler, edebi eserlerin konularını ve üslubunu belirler.
• Dil Anlayışı: Dilin sadeleşmesi veya ağırlaşması, kullanılan kelime dağarcığı, cümle yapısı ve dil bilgisi kuralları, edebiyatın dönemlere ayrılmasında önemli bir ölçüttür. Örneğin, Divan Edebiyatı'nda Arapça ve Farsça ağırlıklı, süslü bir dil kullanılırken, Halk Edebiyatı'nda daha sade ve anlaşılır bir dil tercih edilmiştir. 🗣️
• ⚠️ Dikkat: Maddi durum değişimi (ekonomik koşullar), edebiyatın dönemlere ayrılmasında doğrudan bir ölçüt olarak kabul edilmez. Edebiyat, daha çok kültürel, sosyal, dini ve dilsel değişimlerden etkilenir. 💰❌

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı 🐎📜

Türklerin İslamiyet'i kabul etmeden önceki dönemde oluşturduğu edebiyattır. Bu dönem, "sözlü" ve "yazılı" olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.

1. Sözlü Edebiyat Dönemi

Bu dönem ürünleri, göçebe yaşam tarzının ve şamanist inançların etkisiyle ortaya çıkmıştır. Şaman, kam, baksı gibi din adamları tarafından sığır (av törenleri), şölen (ziyafetler) ve yuğ (cenaze törenleri) gibi törenlerde icra edilmiştir.

• Koşma: Doğa, aşk, yiğitlik gibi temaları işleyen lirik şiirlerdir. Halk edebiyatındaki koşmanın ilk örnekleri kabul edilir.
• Sagu: Yuğ törenlerinde ölen kişinin ardından duyulan acıyı, kahramanlıklarını ve erdemlerini anlatan yas şiirleridir. Halk edebiyatındaki ağıtın, Divan edebiyatındaki mersiyenin karşılığıdır. 😭
• Sav: Atasözü niteliğindeki özlü sözlerdir. Günümüzdeki atasözlerinin kökenini oluşturur ve didaktik (öğretici) bir nitelik taşır. 🗣️
• Destan: Toplumun ortak hafızasını, kahramanlıklarını, doğal afetlerle mücadelesini, oluşum efsanelerini anlatan uzun manzum hikayelerdir. Örneğin, Ergenekon Destanı, Türklerin demir dağı eriterek düşman elinden kurtulup yeniden çoğalmasını ve yeni yurtlara yayılmasını anlatır. Bu destan, Türklerin demiri işleyen ilk kavimlerden biri olduğunu göstermesi açısından da önemlidir. ⛰️🔥

2. Yazılı Edebiyat Dönemi

Bu dönem, Türklerin yazıyı kullanmaya başlamasıyla oluşmuştur.

• Göktürk Yazıtları (Orhun Abideleri): Türk adının geçtiği ilk yazılı metinlerdir. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmişlerdir. Siyasetname niteliği taşır, Türk tarihinin ve dilinin en önemli belgeleridir. 🇹🇷
• Uygur Yazıtları ve Metinleri: Uygurların yerleşik hayata geçmesi ve farklı dinleri (Budizm, Maniheizm) benimsemesiyle ortaya çıkmıştır. Bu metinlerin birçoğu dini içeriklidir. 🧘‍♀️
• Kullanılan Alfabeler: Bu dönemde Göktürk ve Uygur alfabeleri olmak üzere iki temel alfabe kullanılmıştır.
• ⚠️ Dikkat: Koşma, sagu, sav gibi türler İslamiyet öncesi Türk edebiyatının "sözlü" dönemine ait özelliklerdir, yazılı döneme değil. Yazılı dönemde daha çok yazıtlar ve dini metinler ön plandadır.

İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı (Geçiş Dönemi) 🕌✍️

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle başlayan ve yeni bir edebi dönemin temellerini atan süreçtir. Bu dönemde Karahanlı Türkçesiyle önemli eserler verilmiştir ve bu eserler hem İslamiyet öncesi hem de İslamiyet sonrası Türk edebiyatının özelliklerini taşır.

• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip): "Mutluluk Veren Bilgi" anlamına gelir. Siyasetname niteliğindedir, ideal devlet yönetimini, toplum düzenini ve insan ahlakını anlatır. Türk edebiyatının ilk mesnevi örneği ve ilk siyasetnamesidir. 👑
• Divanü Lügati't Türk (Kaşgarlı Mahmut): "Türk Lehçeleri Sözlüğü" anlamına gelir. Türkçenin Arapçadan üstün bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmış ilk Türkçe sözlüktür. İçinde sav, sagu, koşuk gibi sözlü dönem ürünlerinin örnekleri bulunur ve Türk boylarının haritasını içerir. 📖
• Atabetü'l Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): "Hakikatlerin Eşiği" anlamına gelir. Ahlaki ve didaktik (öğretici) bir eserdir. Ayet ve hadislerle desteklenerek insanlara doğru yolu, bilgi ve cömertliğin önemini anlatır. 🙏
• Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi): Hoca Ahmet Yesevi'nin "hikmet" adı verilen şiirlerini topladığı eseridir. Tasavvufi düşünceleri, İslam ahlakını, peygamber sevgisini ve dervişliği işler. Türk tasavvuf edebiyatının ilk örneklerindendir ve halkı İslamiyet'e yönlendirmede önemli rol oynamıştır. ✨
• 💡 İpucu: Bu dört eser, İslamiyet'in Türk kültürü üzerindeki ilk büyük etkilerini gösteren ve Türkçenin edebi gücünü ortaya koyan temel yapıtlardır. "Sekiz Yükmek" gibi eserler ise Uygur dönemine ait olup, Karahanlı dönemiyle karıştırılmamalıdır.

Türkçenin Tarihi Gelişimi: Eski Anadolu Türkçesi 🇹🇷📜

Türkçenin tarihi gelişiminde önemli bir aşama olan Eski Anadolu Türkçesi, Anadolu Selçuklu Devleti'nin kuruluşuyla başlayan ve 15. yüzyılın sonlarına kadar devam eden bir dönemdir. Bu dönem, Osmanlı Türkçesine geçişin köprüsüdür.

• Başlangıcı: Anadolu Selçuklu Devleti'nin kuruluşuyla başlar. Anadolu'ya yerleşen Oğuzların yeni bir kültürle geliştirdiği dildir.
• Süresi: Yaklaşık 13. yüzyıldan 15. yüzyılın sonlarına kadar devam etmiştir.
• Temeli: Büyük oranda Oğuz Türkçesi temeline dayanır. Bu dönemde yazılmış birçok değerli yapıt günümüze ulaşmış ve dilimize dair önemli bilgiler sunmuştur.
• Etkileşim: "Eski Türkçe" ve "Orta Türkçe" dönemlerinden izler taşısa da, temelini Oğuz Türkçesi oluşturur. Bu durum, Anadolu Türkçesinin kendine özgü bir gelişim süreci izlediğini gösterir.
• Divan Edebiyatı'nın Doğuşu: 13. yüzyılda yaşamış Hoca Dehhani, din dışı şiirler kaleme alarak Divan edebiyatının ilk şairi kabul edilir. "Selçuklu Şehnamesi" mesnevi türünde yazdığı önemli bir eseridir. Bu, Eski Anadolu Türkçesi döneminde Divan edebiyatının temellerinin atıldığını ve Anadolu'da yeni bir edebi geleneğin başladığını gösterir. ✍️
• 💡 İpucu: Eski Anadolu Türkçesi, Anadolu'da oluşan yeni edebi kimliğin ve dilin ilk büyük dönemidir. Oğuz Türkçesi'nin Anadolu'ya gelişiyle başlayan kültürel gelişim, bu dilin temelini oluşturmuştur.

Edebiyatın Diğer Bilim Dallarıyla İlişkisi 🧠🤝

Edebiyat, insanı, toplumu ve evreni konu alması nedeniyle birçok bilim dalıyla sıkı bir ilişki içindedir. Edebi eserler, farklı bilim dallarının verilerinden beslenir ve onlara ışık tutar.

• Tarih: Edebi eserler, yazıldığı dönemin tarihi, sosyal ve kültürel olaylarını yansıtır. Tarihi olaylar edebiyata konu olur (örn: Kurtuluş Savaşı romanları), edebi eserler de tarihe ışık tutar. 🕰️
• Din: Dini inançlar, mitolojiler ve ritüeller edebiyatın önemli bir ilham kaynağıdır. Tasavvuf edebiyatı, dini temaların edebiyata yansımasının en güzel örneğidir. 🕌✝️✡️
• Sosyoloji: Edebi eserler, toplumun yapısını, sosyal sorunlarını, geleneklerini, değerlerini ve değişimlerini gözler önüne serer. Toplumsal eleştiri yapan romanlar sosyolojiyle doğrudan ilişkilidir. 🏘️
• Psikoloji: Karakterlerin iç dünyaları, duygu ve düşünceleri, ruh halleri, bilinçaltı süreçleri edebi eserlerde derinlemesine işlenir. Psikolojik romanlar bu ilişkinin en belirgin örnekleridir. 🤯
• Felsefe: Hayatın anlamı, varoluş, adalet, özgürlük, iyi-kötü gibi evrensel konular edebiyatta felsefi bir derinlikle ele alınır. Edebi eserler, felsefi düşüncelerin yayılmasına da katkıda bulunur. 🤔
• Hukuk: Adalet, hak, zulüm, eşitlik, ceza gibi kavramlar edebi eserlerde sıkça işlenir. Yazar, hukuk sistemindeki aksaklıkları veya ideal hukuk düzenini eserlerinde dile getirebilir. ⚖️
• 💡 İpucu: Bir şiirde veya romanda işlenen "zulüm, adalet, haksızlık, özgürlük, vatan sevgisi" gibi temalar, doğrudan tarih, din, felsefe ve hukuk gibi bilim dallarıyla ilişkilidir. Edebiyat, bu bilim dallarının soyut kavramlarını somutlaştırır ve duygusal bir boyut kazandırır.

Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri ✍️✅

Doğru ve etkili iletişim için yazım ve noktalama kurallarına uymak çok önemlidir. Bu kurallar, metinlerin anlaşılırlığını artırır, anlam karışıklıklarını önler ve düşüncelerin doğru aktarılmasını sağlar.

1. Noktalama İşaretleri

• Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra kullanmak, uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek gibi birçok işlevi vardır.
  💡 Örnek: Pazardan elma, armut, çilek aldık.
• Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır. Ayrıca öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmada da kullanılır.
  💡 Örnek: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan; kız çocuklara ise İnci, Çiğdem, Lale adları verilir. (Türü/takımı ayırma)
  💡 Örnek: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak istiyorum. (Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırma)
• İki Nokta (:): Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna konur. Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur. Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirtmek için de kullanılır.
  💡 Örnek: Milli Edebiyat'ın önemli temsilcileri şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul. (Örnekleme)
  💡 Örnek: Açıklama: Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır. (Açıklama)
• ⚠️ Dikkat: Noktalı virgül ile iki nokta arasındaki farkı iyi anlamak gerekir. Noktalı virgül genellikle "içinde virgül bulunan sıralı cümleleri" veya "tür/takımları" ayırırken; iki nokta "açıklama" veya "örnekleme" öncesinde kullanılır.

2. Yazım Kuralları

• Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel adlar (kişi adları, yer adları, millet adları, din adları, kurum adları), unvanlar, belirli tarih ve gün adları büyük harfle başlar.
  💡 Örnek: Türk Dili ve Edebiyatı Dersinde Ankara'ya gittik.
• Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kayması veya ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (örn: kahvaltı, kaynana, pazartesi). Anlam kayması olmayan, ikinci kelime gerçek anlamını koruyan birleşik kelimeler genellikle ayrı yazılır (örn: deniz yılanı, kuru fasulye, yer elması).
  💡 İpucu: Bazı renk isimleri veya sıfat tamlamaları (örn: kına rengi, kına renkli) genellikle ayrı yazılır. Ancak "yemyeşil" gibi pekiştirmeli sıfatlar bitişik yazılır.
• -ki Ekinin Yazımı: Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır ve genellikle cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (örn: bilmem ki, demek ki, gel ki göresin). İlgi zamiri olan "-ki" ve sıfat yapan "-ki" bitişik yazılır (örn: duvardaki resim, seninki daha güzel). "Çünkü, mademki, oysaki, belki, halbuki, illaki, sanki" kelimelerindeki "-ki"ler kalıplaşmış olduğu için bitişik yazılır.
• -de/da Ekinin Yazımı: Bağlaç olan "de/da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (örn: Sen de gel, Kitabı da okudum). Hal eki olan "-de/da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur (örn: Evde kimse yok, Kalem bende).
• İkilemelerin Yazımı: İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve aralarına noktalama işareti konmaz (örn: ağır ağır, sıçraya sıçraya, ikide bir, bata çıka).
• Sayıların Yazımı: Sayılar genellikle yazıyla yazılır (örn: iki yüz, üç bin beş yüz). Ancak para, ölçü, istatistik verileri gibi durumlarda rakamla yazılabilir. Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta konur veya kesme işaretiyle ek ayrılır (örn: 5., 5'inci).
• ⚠️ Dikkat: Yazım yanlışları genellikle birleşik kelimelerin ayrı/bitişik yazımı, -ki/-de/da eklerinin yazımı, büyük harf kullanımı ve ikilemelerin yazımı konularında yoğunlaşır. Bol bol pratik yaparak ve TDK Yazım Kılavuzu'nu referans alarak bu konularda ustalaşabilirsiniz.