🎓 10. Sınıf Edebiyata Giriş Karma Test 1 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, "10. Sınıf Edebiyata Giriş Karma Test 1" sorularını temel alarak, öğrencilerin Türk edebiyatının başlangıç dönemleri, edebiyat-toplum ilişkisi ve önemli dil bilgisi kuralları hakkında kapsamlı bir tekrar yapmalarını sağlamak amacıyla hazırlanmıştır. Notlarımız, özellikle İslamiyet Öncesi ve Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı eserleri, Türklerin kullandığı alfabeler ile yazım ve noktalama kuralları üzerine odaklanmaktadır.

🌍 Edebiyat ve Toplum İlişkisi

• Edebiyat, insanların duygu, düşünce ve hayallerini estetik bir dille başkalarına aktarma sanatıdır.
• Edebiyat eserleri, yazıldığı dönemin sosyal, siyasal, kültürel ve ekonomik yapısını adeta bir ayna gibi yansıtır. Bu nedenle, bir dönemin edebiyatını incelemek, o dönemin toplumsal yapısını anlamak için kritik öneme sahiptir.
• Toplumu derinden etkileyen her türlü olgu (din, savaşlar, göçler, kültürel değişimler vb.) edebiyata da yansır. Edebiyat bu olgulara kayıtsız kalmaz, onları işler ve yorumlar.
• Din, binlerce yıldır insanları etkileyen, onların yaşamlarını ve ahlaki değerlerini belirleyen önemli bir olgudur. Bu nedenle, dinin edebiyat üzerindeki etkileri de oldukça güçlüdür ve birçok edebî eserde dinî temalar, ahlaki öğretiler ve inanç sistemleri kendine yer bulur.
• 💡 İpucu: Edebiyat sadece toplumu yansıtmakla kalmaz, aynı zamanda toplumu etkileyebilir, ona yön verebilir veya eleştirel bir bakış açısı sunabilir.

📜 Türk Dilinin Tarihi Yolculuğu ve Alfabelerimiz

• Türkler, tarih boyunca farklı coğrafyalarda ve kültürlerle etkileşim içinde oldukları için çeşitli alfabeler kullanmışlardır.
• Türklerin Kullandığı Alfabeler (Kronolojik Sırayla):
  • Göktürk Alfabesi: Türklerin ilk ulusal alfabesi olup, Göktürk Yazıtları bu alfabe ile yazılmıştır.
  • Uygur Alfabesi: Göktürk alfabesinden sonra Uygurlar tarafından kullanılan, Soğd alfabesinden türemiş bir alfabedir. Uygur metinleri bu alfabe ile yazılmıştır.
  • Arap Alfabesi: İslamiyet'in kabulüyle birlikte Türkler arasında yaygınlaşmış ve uzun yıllar kullanılmıştır. Divan Edebiyatı ve Halk Edebiyatı'nın önemli eserleri bu alfabe ile kaleme alınmıştır.
  • Latin Alfabesi: Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla 1 Kasım 1928'de kabul edilen ve günümüzde kullandığımız alfabedir.
• ⚠️ Dikkat: Alfabelerin kronolojik sırasını ve her bir alfabenin hangi dönemde veya hangi eserlerde kullanıldığını iyi bilmek önemlidir.

✍️ İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Yazılı Dönem)

• Bu dönemde yazılı edebiyat ürünleri genellikle taşlara kazınmış anıtlar şeklindedir ve siyasi, askeri, sosyal içerikler taşır.
• Yenisey Yazıtları:
  • Kök Türk ve Uygur Türklerinin ürünü olduğu kabul edilir ve MS 700'lü yılların damgasını taşır.
  • Orhun Yazıtlarından daha eski oldukları düşünülse de, metinlerin tam olarak okunamaması nedeniyle Türk edebiyatının ilk yazılı eseri olarak kabul edilmezler.
  • Genellikle ırmak yörelerinde bulunmuşlardır ve geniş bir coğrafyaya yayılmışlardır.
• Göktürk Yazıtları (Orhun Abideleri):
  • Türk edebiyatının ilk yazılı, okunabilen ve edebi nitelik taşıyan anıtlarıdır.
  • Tonyukuk Anıtı: Vezir Tonyukuk'un kendi adına 720'de yazdırıp diktirdiği bir anıttır. Tonyukuk'un Çin'e karşı giriştiği bağımsızlık savaşı ve kendi yaşamı konu edilir. Diğer anıtlara göre daha sade bir dille yazılmıştır.
  • Kül Tigin Anıtı: 732'de diktirilmiştir. Göktürkleri Çin tutsaklığından kurtaran Kutluk Kağan'ın büyük oğlu Bilge Kağan'ın ağzından, kardeşi Kül Tigin'in ölümü ve kahramanlıkları anlatılır. Yollug Tigin tarafından yazılmıştır.
  • Bilge Kağan Anıtı: 735'te Bilge Kağan adına oğlu tarafından diktirilmiştir. Anıtta Bilge Kağan'ın gücü, yetenekleri ustaca bir dille anlatılmıştır. Yollug Tigin tarafından yazılmıştır.
  • 💡 İpucu: Göktürk Yazıtları'nın yazım tarihleri, kimin adına diktirildiği ve kim tarafından yazıldığı bilgileri sıkça karıştırılır. Bu detaylara dikkat edin!
• Irk Bitig:
  • Uygurlara ait, Köktürk alfabesiyle yazılmış bir fal kitabıdır. Diğer Uygur metinlerinden farklı olarak Köktürk alfabesiyle yazılması önemli bir özelliğidir.

🕌 Türk Edebiyatının Geçiş Dönemi Eserleri (İslamiyet Etkisindeki İlk Ürünler)

• Bu dönem, Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte ortaya çıkan ve hem İslamiyet öncesi hem de İslamiyet sonrası edebiyatın özelliklerini taşıyan eserleri kapsar. Eserler genellikle didaktik (öğretici) niteliktedir ve Hakaniye Türkçesiyle yazılmıştır.
• Kutadgu Bilig:
  • Yusuf Has Hacip tarafından 1069-1070 yıllarında yazılmıştır.
  • "Mutluluk Veren Bilgi" anlamına gelir.
  • İlk Türk siyasetnamesi ve ilk mesnevi örneğidir.
  • 6645 beyitlik manzum bir eserdir.
  • İdeal devlet yönetimi, adalet, akıl, bilgi gibi konuları işler.
• Divan-ı Lügati't Türk:
  • Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yıllarında yazılmıştır.
  • İlk Türkçe sözlük ve dil bilgisi kitabıdır.
  • Türkçenin zenginliğini ve Arapçadan üstünlüğünü göstermek amacıyla yazılmıştır.
  • İçerisinde Türk boyları, coğrafyası, folkloru ve kültürü hakkında değerli bilgiler bulunur.
• Atabetü'l Hakayık:
  • Edip Ahmet Yükneki tarafından 12. yüzyılda yazılmıştır.
  • "Hakikatlerin Eşiği" anlamına gelir.
  • Dinî-ahlaki öğütler veren, didaktik bir eserdir.
  • 484 dizeden oluşur; dörtlük ve beyit nazım birimleriyle yazılmıştır.
  • Bilginin faydası, cömertlik, dünya ve ahiret gibi konuları işler.
• Altun Yaruk:
  • X. yüzyılda Çinceden Eski Uygurcaya çevrilen önemli bir Budist sutra kitabıdır.
  • Budizm'in temel öğretilerini ve felsefesini içerir.
• ⚠️ Dikkat: Muhakemetü'l Lügateyn, Ali Şir Nevai tarafından 15. yüzyılda Çağatay Türkçesiyle yazılmış, Türkçe ile Farsçayı karşılaştıran bir eserdir. Bu eser, Geçiş Dönemi'ne değil, Çağatay Dönemi Türk Edebiyatı'na aittir. Bu ayrım sıkça sorulan bir bilgi yanlışıdır.

✍️ Dil Bilgisi: Yazım ve Noktalama Kuralları

Doğru ve etkili iletişim için yazım ve noktalama kurallarına hakim olmak çok önemlidir.

• Bağlaçların Yazımı:
  • "-de / -da" Bağlacı: Her zaman kelimeden ayrı yazılır. Kendinden önceki kelimenin son sesine göre "te / ta" şeklini almaz. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamında bozulma olmaz, sadece daralma veya vurgu değişikliği olur.
    Örnek: "Sen de gel." (doğru) / "Evde kal." (ek, bitişik) / "Kitapta okudu." (yanlış, doğru: "Kitap da okudu.")
  • "-ki" Bağlacı: Her zaman kelimeden ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz.
    Örnek: "Duydum ki unutmuşsun." (doğru) / "Evdeki hesap." (sıfat yapan -ki, bitişik)
  • "-mi" Soru Edatı: Her zaman kelimeden ayrı yazılır. Kendinden sonra gelen ekler bitişik yazılır.
    Örnek: "Geldi mi?" / "Okuyor musun?"
• Birleşik Sözcüklerin Yazımı:
  • Birleşik sözcükler, ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması gibi durumlarda bitişik yazılır.
    Örnek: "kayıp olmak" > "kaybolmak", "emir etmek" > "emretmek".
  • Kurallı birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, yaklaşma, sürerlik) bitişik yazılır.
    Örnek: "yapabilir", "gidiver", "düşeyazdı", "süregeldi".
  • Bazı birleşik sözcükler ise ayrı yazılır.
    Örnek: "yer almak", "yol açmak", "bir anlık" (burada "bir an" ayrı bir ifade olup, "-lık" eki ona gelmiştir).
  • ⚠️ Dikkat: "Bir anlık" gibi ifadelerde "bir an" ayrı yazılır, "-lık" eki ise "an" kelimesine bitişik yazılır. "Bir" ve "an" kelimeleri ayrı anlamlar taşıdığı için ayrı yazılırlar.
• Noktalama İşaretleri:
  • Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmada, sıralı cümleleri ayırmada, ara sözlerin başında ve sonunda, uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmede kullanılır.
  • Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmada, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmada kullanılır.
  • İki Nokta (:): Kendisinden sonra açıklama yapılacak veya örnek verilecek cümlenin sonunda kullanılır.
  • Diğer noktalama işaretlerinin (nokta, soru işareti, ünlem, tırnak işaretleri, kesme işareti vb.) doğru kullanımlarını da tekrar etmeyi unutmayın.