🎓 10. Sınıf Yazım Kuralları Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 10. sınıf yazım kuralları testlerinde sıklıkla karşılaşılan, öğrencilerin en çok hata yaptığı konuları kapsamaktadır. Büyük harflerin kullanımı, birleşik kelimelerin yazımı, eklerin doğru yazılışı, sayıların ve kısaltmaların yazımı ile düzeltme işaretinin kullanımı gibi temel başlıklar altında tüm kritik noktaları ve ipuçlarını bulacaksın. Bu notlar, sınav öncesi son tekrarın için harika bir kaynak olacak!

1. Büyük Harflerin Kullanımı 📝

• Özel Adlar: Kişi ad ve soyadları, takma adlar, unvanlar, millet, dil, din, mezhep adları büyük harfle başlar. Gezegen ve yıldız adları (coğrafi terim olarak kullanıldığında) büyük harfle başlar.
• Örnek: Ali Dayım, Karabaş (hayvan adı), Türk, İngilizce, Müslümanlık, Mars.
• Unvanlar ve Akrabalık Adları: Kişi adlarından önce veya sonra gelen unvanlar, saygı sözleri, rütbe adları ve lakaplar büyük harfle başlar. Akrabalık bildiren sözcükler (dayı, teyze, hala vb.) gerçek akrabalık bildirdiğinde küçük, lakap yerine kullanıldığında büyük harfle başlar.
• Örnek: Ali Dayım (lakap/unvan), Fahriye Teyze (lakap/unvan).
  ⚠️ Dikkat: "Ayşe teyzem geldi." cümlesindeki "teyze" küçük harfle yazılır çünkü gerçek akrabalık bildirir.
• Yer Adları: Kıta, bölge, il, ilçe, köy, mahalle, cadde, sokak, meydan, dağ, ova, deniz, nehir, göl adları büyük harfle başlar. Özel ada dahil olmayan il, ilçe, köy vb. sözcükler küçük harfle başlar.
• Örnek: Asi Nehri, İstanbul ili.
  💡 İpucu: "İstanbul ili" derken "ili" kelimesi özel isme dahil değildir ve küçük yazılır. Ancak "Konya Ovası" derken "Ovası" özel ismin bir parçasıdır ve büyük yazılır.
• Kurum, Kuruluş, Eser Adları: Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adları, kitap, dergi, gazete ve sanat eseri adları her kelimesi büyük harfle başlar. Resmî Gazete gibi özel isim olan gazete adlarında "gazete" kelimesi de büyük yazılır.
• Örnek: Antalya Devlet Tiyatrosu, Resmî Gazete, Maskeli Balo (kitap adı), Windsor'un Şen Kadınları (eser adı).
  ⚠️ Dikkat: "Milliyet gazetesi" derken "gazetesi" küçük yazılırken, "Resmî Gazete" derken "Gazete" büyük yazılır.
• Yön Adları: Yön bildiren sözcükler (doğu, batı, kuzey, güney) özel isimden önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük harfle başlar. Medeniyet, kültür, düşünce, yaşam biçimi anlamında kullanıldığında büyük harfle başlar.
• Örnek: Batı sanatı (bir medeniyet anlamında), Kuzey Anadolu, Anadolu'nun kuzeyi.
• Belirli Tarih ve Dönem Adları: Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar. Tarihi olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar.
• Örnek: Cumhuriyet Dönemi, Tanzimat Devri.

2. Birleşik Kelimelerin Yazımı 🔗

• Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler:
  • Anlamca kaynaşmış, ses düşmesi veya türemesi olan birleşik fiiller: hissetmek, zannetmek, kaybolmak.
  • Bazı kalıplaşmış kelimeler: birçok, birkaç, birtakım, herhangi, bugün, dün, yarın, içişleri, dışişleri, aşçıbaşı, kahvaltı, gecekondu, dedikodu, vurdumduymaz.
  • İkinci kelimesi "-an/-en, -r/-ar/-er, -maz/-mez, -mış/-miş" ekleriyle kurulanlar: cankurtaran, bilgisayar, biçerdöver, mirasyedi, gökdelen.
  • "Ev" kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler: huzurevi, öğretmenevi.
  • Somut yer bildirmeyen alt, üst, üzeri kelimeleriyle kurulanlar: olağanüstü, ayaküstü, öğleüstü, akşamüstü, yeraltı (mecazi anlamda).
• Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler:
  • Ses düşmesi veya türemesi olmayan yardımcı fiillerle kurulanlar: arz etmek, söz etmek, terk etmek, yol açmak, iman etmek.
  • İkilemeler: el ele, göz göze, baş başa, art arda, peş peşe, yan yana, iç içe, ardı ardına.
  • Pekiştirmeler (genellikle bitişik olsa da, ikileme şeklinde olanlar ayrı): apaçık (bitişik), karmakarışık (bitişik), masmavi (bitişik).
  • "Her" kelimesiyle kurulanlar: her şey, her an, her gün, her yer, her zaman.
  • "Bir" kelimesiyle kurulan ve belirsizlik bildirenler: bir an, bir gün, bir kez, bir şey.
  • Somut yer bildiren alt, üst, üzeri kelimeleriyle kurulanlar: su altı, toprak altı, yer altı (gerçek anlamda).
  • Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan, hastalık adları: sarıçiçek, kara dut.
  • "Küresel ısınma", "yüzey sıcaklığı", "ek enerji" gibi terimler genellikle ayrı yazılır.
  • "Pek çok", "tam tersine" ifadeleri ayrı yazılır.
• 💡 İpucu: Birleşik kelimenin anlamı değişiyorsa genellikle bitişik, değişmiyorsa ayrı yazılır. Örneğin, "yol açmak" (bir şeye sebep olmak) ayrı yazılır.

3. Eklerin Yazımı 🧩

• Bağlaç Olan "de/da": Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa bağlaçtır ve ayrı yazılır. Kendisinden önceki kelimenin son ünsüzüne göre sertleşmez (te/ta olmaz).
• Örnek: "Sen de gel." (de ayrı), "Kitapta da kalem de yoktu." (da ayrı).
  ⚠️ Dikkat: Bulunma durumu eki olan "-de/-da" bitişik yazılır ve sertleşir (okulda, kitapta).
• Bağlaç Olan "ki": Cümleden çıkarıldığında anlam bozuluyorsa bitişik, bozulmuyorsa ayrı yazılır. "Oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki, sanki" kelimelerindeki "ki" bitişik yazılır (SOMBaHÇeMİ kuralı).
• Örnek: "Duydum ki unutmuşsun." (ki ayrı), "Baktım ki gitmiş." (ki ayrı), "Gelecek ki sınavı geçsin." (ki ayrı).
  💡 İpucu: "Ki"nin yerine "-ler" eki getirebiliyorsan bitişik (evdeki-evdekiler), getiremiyorsan ayrı yazılır (geldi ki-geldi kiler olmaz).
• Soru Eki "mi/mı/mu/mü": Her zaman ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen ekler bu eke bitişik yazılır.
• Örnek: "Geliyor musun?", "Çocukluğunuzdan bir kez ayrıldınız mı?".
• Özel İsimlere Gelen Ekler (Kesme İşareti): Özel isimlere gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır. Yapım ekleri ve çokluk eki (-ler) özel isimlere geldiğinde ayrılmaz.
• Örnek: Ankara'daki, Shakespeare'in, Camus'nun, Ergüder'in, Robert Kolej'in, Sait Faik'in, Osmanlı Sanatı'nda.
  ⚠️ Dikkat: "Türkçe" kelimesindeki "-çe" yapım eki olduğu için kesme işareti kullanılmaz. "Türklerin" derken "-ler" çokluk eki olduğu için kesme işareti kullanılmaz.
• Kısaltmalara Gelen Ekler: Kısaltmanın okunuşuna göre ek getirilir ve kesme işaretiyle ayrılır.
• Örnek: TDK'nin (Türk Dil Kurumu'nun değil), AB'ye (Avrupa Birliği'ne değil), yy.da (yüzyılda).

4. Sayıların Yazımı 🔢

• Rakamla ve Harfle Yazım: Sayılar genellikle rakamla yazılır. Ancak edebi metinlerde veya belirli durumlarda harfle de yazılabilir.
• Örnek: 1929 yılında, 1880 ile 2012 yılları, 0,65 °C.
• Sıra Sayıları: Sıra sayıları rakamla yazıldığında ya sonuna nokta konur ya da kesme işaretiyle ek ayrılır.
• Örnek: 15. yüzyıl veya 15'inci yüzyıl.
• Yüzyılların Yazımı: Yüzyıllar genellikle rakamla veya kısaltmayla belirtilir.
• Örnek: 18. yüzyıl veya 18. yy.

5. Düzeltme İşareti (Şapka) Kullanımı 🎩

• Nispet i'si: Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde, aitlik bildiren "-î" eki, kendisinden önceki kelimeyi uzatır ve düzeltme işaretiyle yazılır.
• Örnek: Edebî (edebiyatla ilgili), dinî (dinle ilgili), tarihî (tarihle ilgili), resmî (resimle ilgili değil, devletle ilgili).
• Ünsüzleri inceltme: Bazı kelimelerde "k, g, l" ünsüzlerinden sonra gelen "a" ve "u" seslerinin ince okunmasını sağlamak için kullanılır.
• Örnek: dükkân, hikâye, rüzgâr.
• Anlam karışıklığını giderme: Yazılışları aynı, anlamları farklı olan kelimeleri ayırt etmek için kullanılır.
• Örnek: hala (babanın kız kardeşi) / hâlâ (henüz, şimdiye kadar), aşık (vücut kemiği) / âşık (seven), kar (yağış) / kâr (kazanç).

6. Diğer Önemli Yazım Kuralları ✨

• Pekiştirmeler ve İkilemeler: Pekiştirmeler (masmavi, yemyeşil) bitişik yazılır. İkilemeler (el ele, göz göze, baş başa) ayrı yazılır ve aralarına noktalama işareti konmaz.
• Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelimeye yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşir.
• Örnek: kitap-cı değil kitapçı, ağaç-dan değil ağaçtan, edebiyat-da değil edebiyatta.
• "Teneffüs", "Müthiş", "Hol" gibi Kelimeler: Günlük dilde sıkça kullanılan bu kelimelerin yazımı genellikle doğru yapılır, ancak bazen karıştırılabilir. Doğru yazılışları: teneffüs, müthiş, hol.

Bu ders notu, yazım kurallarının temel taşlarını özetlemektedir. Bol bol pratik yaparak ve örnek cümleler inceleyerek bilgilerinizi pekiştirebilirsiniz. Başarılar dilerim! 🚀