Merhaba 10. sınıf öğrencileri!

Bu ders notu, "Mol Kavramı Test 2" sorularını temel alarak, mol kavramı ünitesindeki en kritik noktaları ve sıkça karşılaşılan soru tiplerini anlamanıza yardımcı olmak amacıyla hazırlandı. Sınav öncesi son tekrarınız için kapsamlı bir rehber niteliğindedir.

Mol Kavramının Temelleri

Kimyada maddelerin miktarlarını ifade etmek için kullanılan temel bir birim olan mol, belirli sayıda tanecik (atom, molekül, iyon vb.) içeren madde miktarını temsil eder.

• Avogadro Sayısı (N_A): 1 mol madde, 6,02 x 10²³ tane tanecik içerir. Bu sayıya Avogadro sayısı denir. Yani, 1 mol H₂O, N_A tane H₂O molekülü demektir.

⚠️ Dikkat: "Tane" ile "mol" arasındaki farkı iyi anlamalısın. "1 tane" tek bir taneciği ifade ederken, "1 mol" N_A tane taneciği ifade eder.

Mol Kütlesi (Molar Kütle - M)

Bir mol maddenin gram cinsinden kütlesine mol kütlesi denir. Birimi g/mol'dür.

• Elementler İçin: Bir elementin mol kütlesi, periyodik tablodaki atom kütlesinin gram cinsinden değerine eşittir. Örneğin, H atomunun mol kütlesi 1 g/mol, C atomunun mol kütlesi 12 g/mol'dür.
• Bileşikler İçin: Bir bileşiğin mol kütlesi, bileşiği oluşturan tüm atomların mol kütlelerinin toplamıdır. Her atomun mol kütlesi, formüldeki atom sayısı ile çarpılarak toplanır.
  • Örnek: C₆H₁₂O₆ bileşiğinin mol kütlesi: (6 x C) + (12 x H) + (6 x O) = (6 x 12) + (12 x 1) + (6 x 16) = 72 + 12 + 96 = 180 g/mol.
  • Örnek: Al₂(SO₄)₃ bileşiğinin mol kütlesi: (2 x Al) + (3 x S) + (3 x 4 x O) = (2 x 27) + (3 x 32) + (12 x 16) = 54 + 96 + 192 = 342 g/mol.

Atomik Kütle Birimi (akb) ve Kütle İlişkileri

Atomik Kütle Birimi (akb), atomların ve moleküllerin kütlelerini ifade etmek için kullanılan çok küçük bir kütle birimidir. 1 akb, karbon-12 izotopunun kütlesinin 1/12'sine eşittir.

• Bir atomun atom kütlesi (örneğin He için 4), aynı zamanda 1 tane He atomunun kütlesini akb cinsinden (4 akb) ifade eder.
• Gram ile akb Arasındaki İlişki: 1 gram = N_A akb'dir. Bu ilişki, mol kavramındaki en önemli dönüşümlerden biridir.
  • Dolayısıyla, 1 akb = 1/N_A gramdır.
• Kritik Dönüşümler:
  • 1 tane atomun kütlesi = Atom kütlesi (akb)
  • 1 mol atomun kütlesi = Atom kütlesi (gram) = Atom kütlesi x N_A (akb)
  • 1 tane molekülün kütlesi = Molekül kütlesi (akb)
  • 1 mol molekülün kütlesi = Molekül kütlesi (gram) = Molekül kütlesi x N_A (akb)

💡 İpucu: "1 tane X atomu Y akb'dir" ifadesi ile "1 mol X atomu Y gramdır" ifadesi birbiriyle tutarlıdır ve akb ile gram arasındaki N_A ilişkisinden gelir. Bu dönüşümleri iyi kavra!

Mol, Kütle ve Tanecik Sayısı Arasındaki Geçişler

Bu üç temel büyüklük arasında sürekli geçişler yapabilmelisin. İşte ana formüller ve oran-orantı mantığı:

• Mol Sayısı (n) = Kütle (m) / Mol Kütlesi (M) (n = m/M)
• Tanecik Sayısı = Mol Sayısı (n) x Avogadro Sayısı (N_A)

Örnekler:

• 16 gram SO₃ gazı kaç moldür? (M(SO₃) = 32 + 3x16 = 80 g/mol)
  • n = 16 g / 80 g/mol = 0,2 mol
• 0,2 mol CaCO₃ bileşiği kaç gramdır? (M(CaCO₃) = 40 + 12 + 3x16 = 100 g/mol)
  • m = n x M = 0,2 mol x 100 g/mol = 20 gram

"Atom Gram", "Molekül Gram", "İyon Gram" Kavramları

Bu terimler, genellikle öğrencilerin kafasını karıştıran özel ifadelerdir. Ancak anlamları oldukça basittir:

• 1 atom gram X: 1 mol X atomu demektir. (Örnek: 1 atom gram He = 1 mol He atomu)
• 1 molekül gram Y: 1 mol Y molekülü demektir. (Örnek: 1 molekül gram H₂ = 1 mol H₂ molekülü)
• 1 iyon gram Z: 1 mol Z iyonu demektir. (Örnek: 1 iyon gram NH₄⁺ = 1 mol NH₄⁺ iyonu)

⚠️ Dikkat: Bu terimler, kütle birimi "gram" ile karıştırılmamalıdır. "Atom gram" bir kütle değil, bir mol sayısı ifadesidir.

Bileşiklerde Atom Sayısı ve Kütle Hesaplamaları

Bir bileşiğin belirli bir miktarında (mol, gram veya tane olarak verilmiş) içerdiği atom sayısını veya kütlesini bulmak için bileşiğin formülünü kullanırız.

• Toplam Atom Sayısı: Bir moleküldeki atom sayısı formüldeki alt indislerin toplamıdır. Bir mol bileşikteki toplam atom sayısı ise bu toplamın N_A ile çarpımıdır.
  • Örnek: 0,2 mol CH₄ molekülü: 1 mol CH₄'te (1 C + 4 H) = 5 mol atom vardır. 0,2 mol CH₄'te 0,2 x 5 = 1 mol atom (yani N_A tane atom) bulunur.
• Belirli Bir Elementin Kütlesi/Mol Sayısı: Bileşiğin mol sayısını bulduktan sonra, formüldeki alt indisi kullanarak ilgili elementin mol sayısını ve oradan da kütlesini bulabilirsin.
  • Örnek: 11 gram CO₂ gazında kaç gram karbon atomu vardır? (M(CO₂) = 44 g/mol)
    • 11 g CO₂ = 0,25 mol CO₂.
    • 1 mol CO₂'de 1 mol C atomu vardır.
    • 0,25 mol CO₂'de 0,25 mol C atomu vardır.
    • 0,25 mol C = 0,25 x 12 g/mol = 3 gram C atomu.

İyonlarda Elektron Sayısı Hesaplamaları

Nötr bir atomun elektron sayısı, atom numarasına (proton sayısına) eşittir. İyonlarda ise bu durum değişir:

• Katyonlar (+ yüklü iyonlar): Nötr haldeki elektron sayısından iyon yükü kadar elektron çıkarılır.
• Anyonlar (- yüklü iyonlar): Nötr haldeki elektron sayısına iyon yükü kadar elektron eklenir.
• Moleküler İyonlar İçin: İyonu oluşturan tüm atomların nötr haldeki elektron sayıları toplanır ve ardından iyon yüküne göre elektron eklenir veya çıkarılır.
  • Örnek: NH₄⁺ iyonunda toplam elektron sayısı:
    • N (atom no: 7) = 7 elektron
    • H (atom no: 1) = 1 elektron
    • Nötr NH₄'te toplam elektron = 7 + (4 x 1) = 11 elektron.
    • NH₄⁺ olduğu için 1 elektron eksiktir: 11 - 1 = 10 elektron.
    • Yani, 1 tane NH₄⁺ iyonu 10 elektron içerir. 1 mol NH₄⁺ iyonu ise 10 mol elektron (veya 10 x N_A tane elektron) içerir.

Genel İpuçları ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Birim Tutarlılığı: Sorularda verilen birimlere (gram, akb, mol, tane) çok dikkat et. Hesaplamalarını yaparken tüm birimleri aynı sisteme (genellikle gram veya mol) dönüştürmek hata yapmanı engeller.
• Mol Kütlesi Hesaplaması: Özellikle parantez içeren bileşiklerde (örneğin Al₂(SO₄)₃) alt indisleri doğru dağıttığından emin ol.
• "Tane" ve "Mol" Ayrımı: "1 tane molekülün kütlesi" ile "1 mol molekülün kütlesi" arasındaki farkı asla unutma. Birincisi akb cinsinden, ikincisi gram cinsindendir ve aralarında N_A faktörü vardır.
• Oran-Orantı Kullanımı: Mol kavramı sorularının büyük bir kısmı oran-orantı kurularak kolayca çözülebilir. "1 molü buysa, X molü nedir?" şeklinde düşünmek işini kolaylaştırır.
• Negatif İfadeler: "Yanlıştır", "doğru değildir" gibi ifadelerin altını çizerek soruyu doğru anladığından emin ol.

Bu notlar, mol kavramı konusundaki temel bilgileri pekiştirmen ve farklı soru tiplerine karşı hazırlıklı olman için tasarlandı. Bol bol pratik yaparak ve bu notları tekrar ederek konuya tam hakimiyet sağlayabilirsin. Başarılar dilerim!