🎓 10. sınıf Türkiye Yer Şekillerinin Genel Özellikleri Test 3 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, Türkiye'nin coğrafi yapısını oluşturan temel yer şekillerini, yani dağları, ovaları ve platoları kapsamaktadır. Oluşum şekilleri, coğrafi dağılımları ve bu yer şekillerinin Türkiye'nin genel özellikleri üzerindeki etkileri detaylı bir şekilde incelenecektir. Özellikle harita bilgisi, önemli örnekler ve sıkça karıştırılan kavramlar üzerinde durulacaktır. Bu notlar, sınav öncesi son tekrarını yapmanı sağlayacak niteliktedir. İyi çalışmalar! 🚀

⛰️ 1. Türkiye'deki Dağlar ve Oluşumları

Türkiye, tektonik hareketlerin aktif olduğu Alp-Himalaya Orojenezi kuşağında yer aldığı için dağlık bir ülkedir. Dağlar, oluşum şekillerine göre üçe ayrılır:

• Kıvrım Dağları (Orojenez): Esnek tabakaların yan basınçlarla sıkışarak kıvrılması sonucu oluşur. Türkiye'deki dağların büyük çoğunluğu bu tiptedir. Önemli Kıvrım Dağları: Kuzey Anadolu Dağları (Karadeniz kıyısı boyunca uzanır: Canik Dağları, Kaçkar Dağları, Küre Dağları) ve Toros Dağları (Akdeniz kıyısı boyunca uzanır: Aladağlar, Bolkar Dağları, Bey Dağları, Tahtalı Dağları. Güneydoğu Toroslar, ülkenin güneydoğusuna doğru devam eder).
• Kırık Dağları (Horst-Graben Sistemi): Sert ve esnek olmayan tabakaların yan basınçlarla kırılarak yükselen (horst) ve çöken (graben) kütleler oluşturmasıyla meydana gelir. Ege Bölgesi'nde yaygındır: Kaz Dağları, Madra Dağları, Yunt Dağları, Bozdağlar, Aydın Dağları, Menteşe Dağları.
• Volkanik Dağlar: Yerin derinliklerindeki magmanın yeryüzüne çıkarak soğuması ve birikmesiyle oluşan dağlardır. Türkiye'de genç oluşumlu olduğu için volkanik dağlar yaygındır. Önemli Volkanik Dağlar: İç Anadolu Bölgesi'nde (Erciyes Dağı, Hasan Dağı, Melendiz Dağı, Karadağ, Karacadağ), Doğu Anadolu Bölgesi'nde (Ağrı Dağı, Süphan Dağı, Nemrut Dağı, Tendürek Dağı), Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde (Karacadağ) ve Batı Anadolu'da (Kula Volkanları - genç volkan konileri).

💡 İpucu: Orojenez, dağ oluşumu demektir ve kıvrım dağları orojenez sonucu oluşur. Volkanik dağlar ise magmatik faaliyetler sonucu meydana gelir, orojenez sonucu oluşmazlar. Harita üzerinde volkanik dağların konumlarını bilmek (özellikle İç ve Doğu Anadolu'da yoğunlaşmaları) çok önemlidir. 🗺️

⚠️ Dikkat: Kırık dağlar genellikle kıyıya dik uzanır ve Ege Bölgesi'nin en belirgin özelliğidir. Bu durum, Ege kıyılarında girinti ve çıkıntıların fazla olmasına neden olur.

🏞️ 2. Türkiye'deki Ovalar ve Çeşitleri

Ovalar, akarsuların, tektonik hareketlerin veya karstik erimenin etkisiyle oluşan düz veya hafif eğimli alanlardır. Türkiye'de farklı oluşum şekillerine sahip birçok ova bulunur:

• Delta Ovaları: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır. Genellikle kıyı bölgelerinde bulunurlar. Önemli Delta Ovaları: Akdeniz'de (Çukurova - Seyhan ve Ceyhan nehirleri, Silifke Ovası - Göksu Nehri), Ege'de (Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes deltaları), Karadeniz'de (Bafra Ovası - Kızılırmak, Çarşamba Ovası - Yeşilırmak).
• Tektonik Ovalar: Fay hatları boyunca yer kabuğunun çökmesiyle oluşan çukurlukların alüvyonlarla dolmasıyla oluşur. Türkiye'de fay hatlarının yaygınlığı nedeniyle çok sık görülür. Önemli Tektonik Ovalar: Konya Ovası, Erzin Ovası, Bolu Ovası, Erzincan Ovası, Erbaa Ovası, Iğdır Ovası.
• Karstik Ovalar (Polye): Kolay çözünebilen kayaçların (kalker, jips, kaya tuzu) yaygın olduğu bölgelerde, yer altı sularının etkisiyle oluşan geniş çukurluklardır. Akdeniz Bölgesi'nde yaygındır: Elmalı Ovası, Kestel Ovası, Acıpayam Ovası, Tefenni Ovası, Muğla Ovası.

⚠️ Dikkat: Delta oluşumu için akarsuyun bol alüvyon taşıması, kıyının sığ olması ve gelgit etkisinin az olması gerekir. Falezlerin (deniz kenarındaki dik yamaçlar) yaygın olduğu yerlerde delta oluşumu zordur. Karstik şekiller, özellikle Batı Toroslar'da ve Göller Yöresi'nde yoğunlaşmıştır. Mağara, obruk, dolin, uvala gibi şekiller de karstik oluşumlardır. 💧

⛰️ 3. Türkiye'deki Platolar ve Özellikleri

Platolar, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış yüksek düzlüklerdir. Türkiye'de farklı oluşum şekillerine sahip birçok plato bulunur:

• Lav Platoları (Volkanik Platolar): Volkanik faaliyetler sonucu yayılan lavların soğuyup katılaşmasıyla oluşan yüksek düzlüklerdir. Önemli Lav Platoları: Erzurum-Kars Platosu (ülkemizin en yüksek ve en geniş lav platosudur, büyükbaş hayvancılık yaygındır), Ardahan Platosu.
• Karstik Platolar: Kolay çözünebilen kayaçların (kalker) yaygın olduğu arazilerde yer altı sularının aşındırmasıyla oluşan platolardır. Önemli Karstik Platolar: Teke Platosu, Taşeli Platosu (Akdeniz Bölgesi'nde yer alır), Obruk Platosu (İç Anadolu).
• Aşınım Platoları: Akarsular tarafından çevresi aşındırılarak yüksekte kalmış düzlüklerdir. Önemli Aşınım Platoları: Çatalca-Kocaeli Platosu (İstanbul ve çevresinde yer alır, sanayi faaliyetlerinin en yoğun olduğu platodur), Haymana Platosu, Cihanbeyli Platosu, Bozok Platosu, Yazılıkaya Platosu, Gaziantep Platosu, Şanlıurfa Platosu.

💡 İpucu: Platolar genellikle tarım ve hayvancılık faaliyetleri için kullanılır. Ancak Çatalca-Kocaeli Platosu, büyük şehirlerin etkisiyle sanayileşmiş ve farklılaşmıştır. Bu, bir istisna olarak akılda tutulmalıdır. 🏭

🌍 4. Türkiye Yer Şekillerinin Genel Özellikleri

Türkiye'nin yer şekilleri, ülkenin coğrafi konumu ve jeolojik geçmişi nedeniyle kendine özgü özellikler taşır:

• Genç Oluşumlu Olması: Türkiye, üçüncü ve dördüncü jeolojik zamanlarda (Tersiyer ve Kuaterner) Alp-Himalaya Orojenezi ile oluşmuştur. Bu durum, ülkenin engebeli, dağlık ve deprem riskinin yüksek olmasına neden olmuştur.
• Ortalama Yükseltinin Fazla Olması: Türkiye'nin ortalama yükseltisi 1132 metredir ve batıdan doğuya doğru genel olarak artar.
• Dağların Genel Uzanışı: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar, kıyıya paralel, yani doğu-batı yönünde uzanır. Ege'deki kırık dağlar ise kıyıya dik uzanır.
• İç ve Dış Kuvvetlerin Etkisi: Hem iç kuvvetler (orojenez, epirojenez, volkanizma, deprem) hem de dış kuvvetler (akarsu, rüzgar, buzullar, dalga ve akıntılar) Türkiye'nin bugünkü yer şekillerinin oluşumunda etkili olmuştur.
• Karstik Şekillerin Yaygınlığı: Özellikle Akdeniz Bölgesi'nde kireçtaşı (kalker) arazilerin geniş yer kaplaması nedeniyle karstik oluşumlar (mağara, obruk, polye, dolin) oldukça yaygındır.
• Kıyı Bölgeleri ve Dağların Uzanışı İlişkisi: Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel uzandığı için kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım zordur, falezler yaygındır. Ege'de dağlar kıyıya dik uzandığı için girinti-çıkıntı fazladır, koy ve körfezler boldur, delta oluşumu için daha uygun koşullar vardır.
• Kıyı Bölgelerindeki Diğer Yer Şekilleri: Delta ovaları kıyı bölgelerinde akarsu biriktirmesiyle oluşur. Kırıklı dağlar Ege'de kıyıya yakın ve paralel uzanır. Karstik platolar ise Akdeniz kıyılarında yaygındır. Volkanik dağlar veya lav platoları genellikle iç kesimlerdeki kadar yaygın değildir, ancak bazı volkanik alanlar (Kula) kıyıya yakın olabilir.

⚠️ Dikkat: Kuzey ve güneydeki sıradağlar Alp-Himalaya sisteminin bir parçasıdır. Kaledoniyen veya Hersiniyen gibi eski orojenezlere ait değildirler. Bu, Türkiye'nin genç oluşumlu bir ülke olduğunun önemli bir göstergesidir. ⛰️