🎓 10. sınıf İç Kuvvetler Test 3 - Ders Notu ve İpuçları

Yer kabuğunun derinliklerinden gelen enerjiyle oluşan ve yeryüzünü şekillendiren olaylara iç kuvvetler denir. Bu kuvvetler, magmanın konveksiyonel akımları sayesinde levhaların hareket etmesiyle ortaya çıkar. Başlıca iç kuvvetler; epirojenik hareketler, orojenik hareketler, volkanizma ve depremlerdir.

🌍 Epirojenik Hareketler (Kıta Oluşumu)

• Tanımı: Kara kütlelerinin geniş alanlar kaplayacak şekilde toptan yükselmesi veya alçalması olayıdır. Çok yavaş gerçekleşir ve etkileri uzun zaman sonra fark edilir.
• İzostatik Denge: Yer kabuğu parçalarının (kıtalar, okyanus tabanları) mantonun üzerinde ağırlıkları oranında bir denge halinde bulunmasıdır. Tıpkı su üzerinde yüzen bir gemi gibi, yer kabuğu da mantonun üzerinde yüzmektedir.
• İzostatik Dengeyi Bozan Nedenler:
  • Buzul çağlarında buzulların birikmesiyle kara kütlesinin ağırlığının artması (çökme).
  • Buzulların erimesiyle kara kütlesinin hafiflemesi (yükselme).
  • Dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgar, buzullar) karaları aşındırarak materyal taşıması (hafifleme ve yükselme).
  • Dış kuvvetlerin taşıdığı materyallerin deniz veya okyanus tabanlarında birikmesi (ağırlık artışı ve çökme).
  • Volkanik olaylar sonucu çıkan materyallerin belirli yerlerde birikmesi (ağırlık artışı ve çökme).
• Epirojenik Hareketlerin Sonuçları:
  • Kara kütlelerinin yükselmesiyle kıyılarda kıyı sekileri (taraçalar) oluşur.
  • Deniz seviyesinin karaya doğru ilerlemesi transgresyon (deniz ilerlemesi), karanın yükselmesiyle deniz seviyesinin gerilemesi ise regresyon (deniz gerilemesi) olarak adlandırılır.
  • İç bölgelerdeki ova ve platoların yükseltisi artar.
  • Bir peneplen (yontuk düz) haline gelmiş araziler tekrar yükselerek gençleşir.
• Örnekler: İskandinav Yarımadası'nın buzulların erimesiyle yükselmesi, Hollanda ve Venedik gibi bazı bölgelerin alçalması, Anadolu Yarımadası'nın Senozoik'in Kuaterner Dönemi'nde toptan yükselmesi.

⚠️ Dikkat: Kütle hareketleri (heyelan, toprak kayması) yamaç boyunca yer değiştirmeyi ifade eder ve izostatik dengeyi bozarak epirojenik hareketlere neden olan bir olay değildir. Bu, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşan bir yer şekillendirme sürecidir.

⛰️ Orojenik Hareketler (Dağ Oluşumu)

• Tanımı: Yer kabuğundaki tortul tabakaların yan basınçlara uğrayarak kıvrılması veya kırılması sonucu dağ sıralarının oluşmasıdır.
• Kıvrım Dağları:
  • Deniz ve okyanus tabanlarında biriken esnek tortul tabakaların levhaların birbirine yaklaşmasıyla sıkışıp kıvrılması sonucu oluşur.
  • Yüksekte kalan kısımlara antiklinal, çukurda kalan kısımlara ise senklinal denir.
  • Başlıca Kıvrım Dağları ve Orojenez Dönemleri (Eskiden Yeniye):
    • Huron Orojenezi (En eski)
    • Kaledonien Orojenezi
    • Hersinyen Orojenezi
    • Alp-Himalaya Orojenezi (En genç ve günümüzde de etkili olan)
  • Dünyadaki Önemli Kıvrım Dağları: Kayalık Dağları (Kuzey Amerika), And Dağları (Güney Amerika), Alp Dağları (Avrupa), Himalaya Dağları (Asya), Atlas Dağları (Afrika).
• Kırık Dağları (Faylı Dağlar):
  • Sert ve dirençli tortul tabakaların yan basınçlar altında kıvrılamayıp kırılması sonucu oluşur.
  • Kırık hatlarına fay denir.
  • Yüksekte kalan bloklara horst, alçakta kalan çukur alanlara ise graben denir.
  • Örnekler: Türkiye'de Ege Bölgesi'ndeki Kaz, Madra, Yunt, Boz, Aydın ve Menteşe Dağları horstlara, aralarındaki ovalar ise grabenlere örnektir.
• 💡 İpucu: Kıvrım dağlarının oluştuğu yerler genellikle genç oluşumlu ve tektonik hareketliliğin fazla olduğu bölgelerdir.

🔥 Volkanizma (Yanardağ Faaliyetleri)

• Tanımı: Magmanın yer kabuğunun zayıf noktalarından (fay hatları) yüzeye çıkması veya yer kabuğu içinde soğuyarak katılaşması olayıdır.
• Derinlik Volkanizması (İntrüzif Volkanizma): Magmanın yer kabuğunun derinliklerinde soğuyarak katılaşmasıyla oluşan şekillerdir.
  • Batolit: Magmanın yer kabuğunun derinliklerinde, geniş alanlarda yavaş yavaş soğuyup katılaşmasıyla oluşan, üst kısmı kubbe biçiminde, alt kısmı geniş olan ve genellikle kıvrımlı dağların temellerini oluşturan kütlelerdir.
  • Lakolit: Mantar şekilli, tabakalar arasına sokulmuş magma kütlesi.
  • Sill: Tabakalar arasına yatay olarak sokulmuş magma kütlesi.
  • Dayk: Tabakaları dikey olarak kesen magma kütlesi.
• Yüzey Volkanizması (Ekstrüzif Volkanizma): Magmanın yeryüzüne çıkarak soğumasıyla oluşan şekillerdir.
  • Volkan Konisi: Volkanik patlamayla çıkan materyallerin (kül, lav, taş) üst üste birikmesi sonucu oluşan dağ şeklidir. Tek dağların önemli bir kısmı bu şekilde oluşmuştur.
  • Krater: Volkan bacasının sonunda, huniye benzer oluşan küçük çukurdur.
  • Maar: Magmadan yeryüzüne ulaşan gazların oluşturduğu basınç sonucu meydana gelen patlamaların etkisiyle oluşan, genellikle suyla dolmuş geniş çanaklardır.
  • Kaldera: Büyük volkanik patlamalar sonucu kraterin çökmesi veya genişlemesiyle oluşan, kraterden daha büyük çukurlardır.
• Volkanik Depremler: Volkanik faaliyetler sırasında magmanın hareketi, gazların sıkışması veya patlamalar nedeniyle oluşan sarsıntılardır. Genellikle etki alanı dardır.
• Dünyadaki Önemli Volkanik Alanlar: Pasifik Ateş Çemberi (Japonya, Endonezya, Filipinler, Güney Amerika'nın batısı, Kuzey Amerika'nın batısı), Akdeniz Kuşağı (İtalya, Türkiye), İzlanda, Doğu Afrika Fay Hattı.

⚡ Depremler (Yer Sarsıntıları)

• Tanımı: Yer kabuğunda beklenmedik anda meydana gelen kısa süreli titreşimler ve sarsıntılardır.
• Oluşum Nedenlerine Göre Deprem Çeşitleri:
  • Tektonik Depremler: Yer kabuğunu oluşturan levhaların hareketleri sırasında fay hatları boyunca oluşan gerilme ve sıkışmalar sonucunda meydana gelen depremlerdir. En sık görülen, en geniş etki alanına sahip ve en yıkıcı deprem türüdür.
  • Volkanik Depremler: Aktif volkanların püskürmesi veya magma hareketleri sırasında oluşan sarsıntılardır. Etki alanı dar ve yıkım gücü genellikle azdır.
  • Çöküntü Depremleri: Yer altındaki mağara, tünel veya kömür ocakları gibi boşlukların tavanlarının çökmesiyle oluşan depremlerdir. Etki alanı çok dar ve yereldir.
• Fay Hatları: Yer kabuğundaki kırık hatlarıdır. Levha sınırları boyunca yoğunlaşırlar.
  • Normal Fay: Gerilme kuvvetleriyle oluşan ve bir bloğun diğerine göre aşağı kaydığı fay.
  • Ters Fay: Sıkışma kuvvetleriyle oluşan ve bir bloğun diğerine göre yukarı doğru itildiği fay.
  • Doğrultu Atımlı Fay: Blokların yatay yönde birbirine göre hareket ettiği fay.
• Dünyadaki Başlıca Deprem Bölgeleri:
  • Pasifik Ateş Çemberi (Japonya, Endonezya, Şili, Kaliforniya).
  • Alp-Himalaya Kuşağı (Türkiye, İran, İtalya, Yunanistan, Himalayalar).
  • Atlas Okyanusu ortasındaki sırtlar.
• Deprem Riski Az Olan Alanlar:
  • Eski kıta çekirdekleri (kalkanlar) olarak bilinen stabil araziler.
  • Örnekler: Avustralya'nın iç kesimleri, Doğu Kanada, Sibirya, İskandinav Yarımadası'nın büyük kısmı, Afrika'nın iç kesimleri.

⚠️ Dikkat: Deprem riski, bir bölgenin jeolojik yapısı (fay hatlarının varlığı, levha sınırlarına yakınlık) ile doğrudan ilişkilidir. Ekonomik gelişmişlik düzeyi, iklim özellikleri veya Ekvator'a uzaklık gibi faktörler deprem riskini belirlemez.

💡 İpucu: Horst ve grabenlerin yaygın olduğu yerler, genellikle tektonik olarak genç oluşumlu arazilerdir. Bu bölgelerde fay hatları yaygın olduğu için deprem riski fazladır ve yer altından çıkan sıcak su kaynakları (kaplıcalar, ılıcalar) da sıkça görülür.