🎓 9. sınıf İletişim Öğeleri - Dilin Kullanımından Doğan Türleri Test 1 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 9. sınıf İletişim Öğeleri ve Dilin Kullanımından Doğan Türleri konularını kapsayan bir test için hazırlanmıştır. Sınav öncesi son tekrarınızı yaparken veya konuyu pekiştirirken size rehberlik edecek temel bilgileri ve önemli ipuçlarını içermektedir.

💬 İletişim ve İletişim Öğeleri

İletişim, duygu, düşünce, bilgi veya haberlerin bir göndericiden bir alıcıya, belirli bir kod aracılığıyla, bir kanal üzerinden, bir bağlam içinde aktarılması sürecidir. Sağlıklı bir iletişim için güven ve karşılıklı anlayış esastır.

• Gönderici (Kaynak): İletişimi başlatan, duygu, düşünce veya bilgiyi alıcıya aktaran kişidir.
• Alıcı: Göndericinin iletisini alan, kodu çözen ve anlayan kişidir.
• İleti (Mesaj): Göndericinin alıcıya aktarmak istediği duygu, düşünce, bilgi veya haberdir. Kodlanmış biçimidir.
• Kanal: İletinin göndericiden alıcıya ulaşmasını sağlayan yol veya araçtır (ses dalgaları, yazı, telefon, internet vb.).
• Kod (Şifre): İletinin oluşturulmasında kullanılan ortak dil veya işaretler sistemidir (Türkçe, İngilizce, işaret dili, Mors alfabesi vb.).
• Bağlam (Ortam): İletişimin gerçekleştiği ortam, durum veya koşullardır. İletişimin anlam kazanmasında önemlidir. Örneğin, bir okul ortamı, bir aile yemeği.
• Dönüt (Geri Bildirim): Alıcının iletiye verdiği tepki veya cevaptır. İletişimin tek yönlü olmaktan çıkıp çift yönlü olmasını sağlar.

💡 İpucu: İletişim öğelerinin her birinin tanımını ve işlevini iyi kavramak, iletişimle ilgili soruları doğru yanıtlamanın anahtarıdır.

🗣️ Dilin Kullanımından Doğan Türleri

Dil, zaman içinde ve farklı coğrafyalarda kullanıldıkça çeşitli farklılıklar gösterir. Bu farklılıklar, dilin kullanımından doğan türleri oluşturur.

• Lehçe: Bir dilin, tarihi gelişim süreci içinde yazılı kaynaklarla izlenemeyen çok eski dönemlerde ana dilden ayrılmış kollarıdır. Ses, yapı ve söz dizimi bakımından ana dilden büyük farklılıklar gösterirler, neredeyse ayrı bir dil gibidirler.
  Örnek: Yakut Türkçesi, Çuvaş Türkçesi.
• Şive: Bir dilin, tarihi gelişim süreci içinde yazılı kaynaklarla izlenebilen dönemlerde ana dilden ayrılmış kollarıdır. Lehçeye göre ana dile daha yakındır ve farklılıkları daha azdır.
  Örnek: Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi.
• Ağız: Bir ülkenin sınırları içinde, bir dilin farklı yerleşim bölgelerindeki konuşma farklılıklarıdır. Sesletim (telaffuz), bazı kelimeler ve söz diziminde farklılıklar gösterir ancak bunlar dilin temel yapısını bozmaz, anlaşmayı engellemez.
  Örnek: Karadeniz ağzı, Ege ağzı, Trakya ağzı.
• Standart Dil (Ölçünlü Dil): Bir ülkenin eğitim, basın-yayın, resmi yazışmalar gibi alanlarda kullanılan, ağız özelliklerinden arındırılmış, belirli kurallara bağlı ve herkesçe kabul görmüş ortak dilidir. Türkiye'de İstanbul Türkçesi standart dil olarak kabul edilir.
• Jargon: Aynı meslek veya topluluktaki insanların kendi aralarında kullandıkları özel dil veya söz dağarcığıdır. Dışarıdan birinin anlaması zor olabilir.
  Örnek: Tıp jargonunda "entübe etmek", bilgisayar jargonunda "bug" gibi terimler.
• Argo: Toplumun belli bir kesiminin veya grubun, genel dilden ayrı olarak kullandığı, genellikle kaba, müstehcen veya şifreli sözcük ve deyimlerden oluşan özel dildir. Genellikle gizli bir iletişim veya aidiyet duygusu yaratmak amacıyla kullanılır.

⚠️ Dikkat: Lehçe, şive ve ağız arasındaki farklar sıkça karıştırılır. Temel ayrım, ana dilden ayrılma zamanı (izlenebilirlik) ve farklılıkların derecesidir.

📝 Konuşma Dili ve Yazı Dili

• Konuşma Dili: Günlük hayatta, doğal ve kendiliğinden gelişen, jest ve mimiklerle desteklenen, daha esnek ve kuralsız olabilen dildir. Samimi ortamlarda kullanılır.
  💡 İpucu: Sosyal medya ve internet, konuşma dilinin özelliklerini (kısaltmalar, emojiler, devrik cümleler) yazı diline taşıma eğilimindedir.
• Yazı Dili: Dilin kurallarına uygun, daha planlı, düzenli ve kalıcı olan biçimidir. Resmi yazışmalarda, edebî eserlerde, bilimsel metinlerde kullanılır. Dil bilgisi kurallarına daha sıkı bağlıdır.

📚 Günlük Dil ve Edebî Dil

• Günlük Dil: İletişimin temel amacı olan bilgi aktarımını sağlamak için kullanılan, yalın, açık ve doğrudan bir anlatımı hedefleyen dildir. Genellikle mecaz ve söz sanatlarından uzaktır.
• Edebî Dil (Sanatsal Dil): Duygu ve düşünceleri estetik bir kaygıyla, mecazlar, benzetmeler, söz sanatları ve sembolik ifadelerle zenginleştirerek anlatan dildir. Okuyucuda veya dinleyicide estetik haz uyandırmayı amaçlar. Şiirlerde ve romanlarda sıkça kullanılır.

🎯 Dilin İşlevleri

Dil, farklı amaçlar için kullanıldığında farklı işlevler üstlenir. Bu işlevler, iletişimin hangi öğesine odaklandığına göre değişir.

• Göndergesel İşlev (Bilgi Verici İşlev): Dilin temel amacı bilgi vermek, nesnel gerçekleri aktarmaktır. Gönderici, nesnel bir şekilde bilgi verir.
  Örnek: "Türkiye'nin başkenti Ankara'dır." "Su 100°C'de kaynar."
• Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi (Emredici İşlev): Dilin, alıcıyı bir eyleme yönlendirmek, ikna etmek veya ona emir vermek amacıyla kullanılmasıdır.
  Örnek: "Lütfen kapıyı kapatır mısın?" "Sınava iyi çalış!" "Bu ürünü kaçırmayın!"
• Heyecana Bağlı İşlev (Duygusal İşlev): Dilin, göndericinin duygu, heyecan ve ruh halini ifade etmek için kullanılmasıdır.
  Örnek: "Ah, ne kadar güzel bir gün!" "Of, çok sıkıldım!" "Yaşasın!"
• Kanalı Kontrol İşlev (İletişimi Sürdürme İşlevi): Dilin, iletişimin açık olup olmadığını, kanalın işleyip işlemediğini kontrol etmek veya iletişimi başlatmak/sürdürmek amacıyla kullanılmasıdır.
  Örnek: "Beni duyuyor musun?" "Alo?" "Anlaştık mı?" "Pardon?"
• Dil Ötesi İşlev (Üst Dil İşlevi): Dilin, dilin kendisi hakkında bilgi vermek, dilbilgisi kurallarını açıklamak veya bir kelimenin anlamını tanımlamak için kullanılmasıdır.
  Örnek: "Sıfat, isimleri niteleyen kelimelerdir." " 'Gülmek' fiili, bir eylemi ifade eder."
• Şiirsel İşlev (Sanatsal İşlev): Dilin, iletinin kendisinin güzelliğini, estetiğini ön plana çıkarmak, sözcüklerin seçimi, dizilişi ve ahengiyle bir sanat eseri yaratmak amacıyla kullanılmasıdır. Şiirlerde, edebî metinlerde yaygındır.
  Örnek: Şiirler, edebi sanatlarla dolu metinler.

💡 İpucu: Dilin işlevleri, iletişimdeki hangi öğenin (gönderici, alıcı, ileti, kanal, kod, bağlam) ön planda olduğuna göre belirlenir.