Merhaba 9. sınıf öğrencileri! 👋 Bu ders notu, "9. sınıf Yazım Kuralları Test 2" testindeki soruları temel alarak yazım kuralları bilginizi pekiştirmeniz için hazırlandı. Testte karşınıza çıkan ana konuları ve sık yapılan hataları ele alarak, sınav öncesi son tekrarınızı yapmanıza yardımcı olacak kapsamlı bir rehber sunmayı amaçlıyoruz. Haydi, yazım kurallarının inceliklerini birlikte keşfedelim!

1. Büyük Harflerin Kullanımı 🅰️

Türkçede büyük harflerin doğru kullanımı, yazım kurallarının temelini oluşturur. İşte dikkat etmeniz gereken başlıca noktalar:

• Özel İsimler ve Unvanlar: Kişi adları, soyadları, unvanlar (Sermet Bey, Koca Ali), yer adları (Meksika, Bursa, İstanbul, Paskalya Adası, Mexico City, Kuzey Amerika, Latin Amerika), millet, dil, din adları (Aborjin, İspanyolca), kurum adları, kitap, dergi adları büyük harfle başlar.
• 💡 İpucu: Özel isimlere gelen çekim ekleri kesme işaretiyle (') ayrılır. Örneğin: "Meksika'nın", "Dadaruh'un", "Lincoln'ün". Ancak özel isimlere gelen yapım ekleri ve onlardan sonra gelen çekim ekleri ayrılmaz. Örneğin: "Avustralyalı" (Avustralya + -lı yapım eki).
• Ay ve Gün Adları: Belirli bir tarihle birlikte kullanıldığında ay ve gün adları büyük harfle başlar. Örneğin: "1640 Mayısı", "29 Ekim Salı". Tek başına veya belirli bir tarih bildirmiyorsa küçük harfle başlar. Örneğin: "Her mayıs ayı", "Pazar günleri".
• Bayram Adları: Bayram adları özel isimdir ve büyük harfle başlar. Örneğin: "Ramazan Bayramı". Ancak "bayram" kelimesi genel bir anlamda kullanılıyorsa küçük harfle yazılabilir. Örneğin: "Bayram için hazırlıklar başladı."
• Gezegen ve Yıldız Adları: "Güneş", "Ay", "Dünya" kelimeleri gezegen anlamında kullanıldığında büyük harfle başlar. Ancak genel anlamda kullanıldığında küçük harfle yazılır. Örneğin: "Güneş sistemindeki gezegenler", "güneşin yüzü".

2. Birleşik Kelimelerin Yazımı 🤝

Birleşik kelimelerin bitişik mi yoksa ayrı mı yazılacağı, genellikle kelimelerin anlam kaymasına uğrayıp uğramadığına bağlıdır.

• Anlam Kayması Olanlar (Bitişik Yazılır): İki kelime birleşirken en az biri veya ikisi birden kendi gerçek anlamını kaybedip yeni bir kavramı karşılıyorsa bitişik yazılır.
  • Örnekler: "gözyaşı" (göz + yaş), "alacakaranlık" (alaca + karanlık), "yardımsever" (yardım + sever), "yüzyıl" (yüz + yıl), "gülkurusu" (gül + kuru - bir renk adı).
• Anlam Kayması Olmayanlar (Ayrı Yazılır): Kelimelerden hiçbiri veya sadece ikinci kelime anlamını koruyorsa ayrı yazılır.
  • Örnekler: "dut ağacı", "güneş gözlüğü".
• Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller: "Etmek", "olmak", "kılmak", "eylemek", "buyurmak" gibi yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiiller, ses düşmesi veya türemesi olursa bitişik, olmazsa ayrı yazılır.
  • Örnekler: "hissediyorum" (his + etmek → hissetmek), "kaybolmak" (kayıp + olmak → kaybolmak).
  • Yeterlilik Fiili (-ebilmek): Her zaman bitişik yazılır. Örneğin: "öğretebilirsen" (öğrete bilirsen ❌).
• Renk Adları: Bir rengin tonunu belirtmek için kullanılan kelimeler bitişik yazılır. Örneğin: "gülkurusu", "narçiçeği".

3. Bağlaçların ve Eklerin Yazımı (de, ki, mi) 🔗

Türkçede en çok karıştırılan yazım kurallarından biri "de", "ki" ve "mi"nin yazımıdır.

• "De/Da" Bağlacı ve Eki:
  • Bağlaç olan "de/da": Her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Örneğin: "Fakat şunu da öğret", "sessiz zamanlar da tanı", "vicdanım da tutuşturduğu", "hem de".
  • Ek olan "-de/-da" (bulunma hâl eki): Bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. Örneğin: "Okyanusya'da", "şehirde".
  • ⚠️ Dikkat: Bağlaç olan "de/da" asla "te/ta" şekline dönüşmez. "Kitapta da var" doğru, "kitapta ta var" yanlıştır.
• "Ki" Bağlacı ve Eki:
  • Bağlaç olan "ki": Ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Örneğin: "Öğret ona ki...".
  • Ek olan "-ki" (ilgi eki veya sıfat yapan ek): Bitişik yazılır. Örneğin: "gökyüzündeki kuşlar", "arkadaki bekçi", "bugünkü ders".
  • 💡 İpucu: "Ki"nin bitişik mi ayrı mı yazılacağını anlamak için kelimeye "-ler" ekini getirmeyi deneyebilirsin. Eğer "kiler" şeklinde anlamlı oluyorsa bitişik, olmuyorsa ayrı yazılır. Örneğin: "sendeki" → "sendekiler" ✅ (bitişik), "bilirim ki" → "bilirimkiler" ❌ (ayrı).
• "Mi" Soru Eki: Her zaman ayrı yazılır ve kendinden önceki kelimenin son hecesine göre ünlü uyumuna uyar. Kendisinden sonra gelen ekler ise bitişik yazılır.
  • Örnek: "ister misin?" (istermisin ❌), "Geliyor musun?", "Çalıştı mıydım?".

4. Ses Olaylarına Bağlı Yazım Kuralları 🗣️

Türkçede bazı ses olayları, kelimelerin yazımını doğrudan etkiler.

• Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelimeye c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz ç, t, k'ye dönüşür.
  • Örnek: "bisikletçi" (bisikletci ❌), "kitapçı", "sınıfta".
• Ünlü Daralması: Genellikle "a/e" ile biten fiillere "-yor" eki geldiğinde fiil kökündeki "a/e" ünlüsü "ı, i, u, ü"ye dönüşür. Ancak "-yor" eki dışında "y" kaynaştırma harfiyle daralma olmaz.
  • Örnek: "parla-yor" → "parlıyor" (doğru daralma). "parla-yan" → "parlayan" (parlıyan ❌ - daralma olmaz).

5. Diğer Önemli Yazım Kuralları 📝

• İkilemelerin Yazımı: İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve aralarına noktalama işareti konmaz.
  • Örnek: "fıldır fıldır", "gece gündüz", "nesilden nesile".
  • ⚠️ Dikkat: Pekiştirmeler (m, p, r, s harfleriyle yapılanlar) ikileme değildir ve bitişik yazılır. Örneğin: "yemyeşil" (yem yeşil ❌), "masmavi", "sapsarı".
• Belgisiz Sıfat ve Zamirlerin Yazımı:
  • Bitişik yazılanlar: "birçok", "birkaç", "hiçbir", "herhangi bir".
  • Ayrı yazılanlar: "her yer", "bir şey", "her an", "bir kişi".
• Düzeltme İşaretinin (Şapka) Kullanımı (^) :
  • Anlam karışıklığını gidermek için kullanılır. Örneğin: "hala" (babanın kız kardeşi) / "hâlâ" (henüz).
  • Bazı Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde ince "l" veya "k" sesinden sonra gelen "a" veya "u" seslerini uzatmak için kullanılır. Örneğin: "hâlâ", "kâşif", "âdeta".
• Sayıların Yazımı:
  • Sayılar genellikle ayrı yazılır. Örneğin: "beş dolar", "yirmi bir milyonluk".
  • Para işlemlerinde ve çek, senet gibi resmî belgelerde bitişik yazılır.
  • Sıra sayıları rakamla yazılırsa yanına nokta konur veya ek kesme işaretiyle ayrılır. Örneğin: "18.", "18'inci".
• Satır Sonu Kelimelerin Bölünmesi: Kelimeler hecelerine göre bölünür. Satır sonunda veya başında tek harf bırakılmaz.
  • Örnek: "düşün-düğüm" (doğru heceleme), "dü-şündüğüm" ❌ (yanlış heceleme).

🎓 Genel İpuçları ve Kritik Noktalar 🚀

• Bol Bol Okuyun: Doğru yazılmış metinleri okumak, yazım kurallarını içselleştirmenin en iyi yoludur. Göz aşinalığı, doğru yazımı fark etmenizi kolaylaştırır.
• Yazım Kılavuzu Kullanın: Emin olmadığınız durumlarda TDK Yazım Kılavuzu'na başvurmaktan çekinmeyin. Mobil uygulamaları veya web sitesi her zaman yanınızda!
• Sık Yapılan Hatalara Odaklanın: Kendi hatalarınızı veya arkadaşlarınızın sık yaptığı hataları belirleyin ve bu kurallara özel olarak çalışın.
• Pratik Yapın: Yazım kuralları testleri çözmek, bilginizi pekiştirmenin ve eksiklerinizi görmenin en etkili yoludur.
• Mantığını Anlayın: Kuralları ezberlemek yerine, neden öyle olduklarını anlamaya çalışın. Örneğin, "de/da" bağlacının neden ayrı yazıldığını veya birleşik kelimelerin neden bitişik yazıldığını kavramak, daha kalıcı öğrenmeyi sağlar.

Unutmayın, yazım kuralları Türkçeyi doğru ve etkili kullanmanın anahtarıdır. Düzenli çalışma ve dikkatle bu kurallarda ustalaşabilirsiniz. Başarılar dileriz! ✨