🎓 9. sınıf İletişim Öğeleri - Dilin Kullanımından Doğan Türleri Test 1 - Ders Notu ve İpuçları

🗣️ İletişim ve Temel Öğeleri

Duygu, düşünce veya bilgilerin akla gelebilecek her türlü yolla bir kişiden başka bir kişiye veya topluma aktarılması sürecidir. İnsanların birbirini anlamasını, etkileşime girmesini ve bilgi alışverişinde bulunmasını sağlar.

İletişimin önemi, toplumsal uyum, bilgi aktarımı, kültürel mirasın korunması ve bireysel gelişimin temelidir. Güven ve anlayış sağlıklı iletişimin olmazsa olmazıdır.

İletişimin Temel Öğeleri şunlardır:

• Gönderici (Kaynak): İletişimi başlatan, mesajı oluşturan ve alıcıya gönderen ögedir. Amacına uygun bir bilgiyi, isteği, düşünceyi aktarır.
• Alıcı: Göndericinin mesajını alan, ona anlam veren ve kodu çözen ögedir. Gerekirse göndericiye geri bildirimde bulunur.
• İleti (Mesaj): Göndericinin alıcıya aktarmak istediği duygu, düşünce, bilgi veya istektir. Özel bir tarzda düzenlenmiş hâlidir.
• Kanal: İletinin göndericiden alıcıya ulaşmasında kullanılan yol ve araçtır. Ses dalgaları, ışık, yazı, telefon, internet gibi fiziksel veya dijital ortamlar olabilir.
• Kod (Şifre): İletinin oluşturulmasında ve anlaşılmasında kullanılan ortak semboller sistemidir. Dil (Türkçe, İngilizce), işaretler, mimikler, resimler birer kod olabilir.
• Bağlam: İletişime katılan öğelerin birlikte oluşturduğu ortamdır. Fiziksel mekan, zaman, kültürel ve sosyal çevre gibi unsurları içerir. İletinin doğru anlaşılması için önemlidir.
• Dönüt (Geri Bildirim): Alıcının göndericinin iletisine verdiği cevaptır. İletişimin tek yönlü değil, karşılıklı olduğunu gösterir ve iletişimin devamlılığını sağlar.

⚠️ Dikkat: Dönüt, iletinin özel bir tarzda düzenlenmiş hali değildir. İletinin özel bir tarzda düzenlenmiş hali "İleti"nin kendisidir.

💡 İpucu: Bir iletişim anını düşünün (örneğin, arkadaşına mesaj atmak). Kim gönderici, ne mesaj, hangi kanaldan, hangi dilde ve nerede geçiyor? Cevap geldiğinde bu dönüt olur!

🌍 Dilin Kullanımından Doğan Türleri

Dil, farklı coğrafyalarda, topluluklarda veya meslek gruplarında farklı biçimlerde kullanılabilir. Bu farklılıklar dilin zenginliğini gösterir.

• Lehçe: Bir dilin, tarihî gelişim süreci içinde yazılı kaynaklarla izlenemeyen çok eski dönemlerde ana dilden ayrılmış kollarıdır. Ses, şekil ve kelime bakımından ana dilden büyük ayrılıklar gösterir.
  Örnek: Türkçenin lehçeleri; Yakut Türkçesi, Çuvaş Türkçesi. (Günümüz Türkçesinden çok farklıdırlar, anlamak zordur.)
• Şive: Bir dilin, tarihî gelişim süreci içinde yazılı kaynaklarla izlenebilen yakın dönemlerde ana dilden ayrılmış kollarıdır. Lehçeye göre farklılıkları daha azdır.
  Örnek: Türkçenin şiveleri; Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Kırgız Türkçesi. (Türkiye Türkçesi konuşan biri, biraz zorlansa da anlayabilir.)
• Ağız: Bir ülke sınırları içinde, bir dilin farklı yerleşim bölgelerinde ses, şekil, söz dizimi ve anlamca farklılaşan konuşma biçimleridir. Aynı dilin farklı bölgelerdeki söyleyiş farklılıklarıdır.
  Örnek: İstanbul ağzı, Karadeniz ağzı, Ege ağzı, Trakya ağzı. ("Gidiyom" yerine "gidiyorum", "naptın" yerine "ne yaptın" gibi.)
• Standart Dil (Ölçünlü Dil): Bir dili toplum olarak konuşan ve yazanların hep birlikte uydukları, ağız özelliklerinden arındırılmış, belirli ölçü ve kurallara bağlı ortak dildir. Eğitim, medya ve resmi yazışmalarda kullanılır. Genellikle başkentin veya kültür merkezinin ağzı esas alınır. Türkçede İstanbul ağzı esas alınmıştır.
• Jargon: Aynı meslek veya topluluktaki insanların ortak dilden ayrı olarak kullandıkları özel dil veya söz dağarcığıdır. Genellikle dışarıdan birinin anlaması zordur.
  Örnek: Doktorların kendi aralarındaki tıbbi terimler, bilgisayar mühendislerinin teknik terimleri. ("Bugün hastanın vital bulguları stabil." cümlesi jargona örnektir.)
• Argo: Bir topluluğun veya meslek grubunun, kendi arasında kullandığı, genel dilin sözcüklerine özel anlamlar yükleyerek veya yeni sözcükler türeterek oluşturduğu, genellikle kaba veya alaycı, bazen de gizli amaçlı özel dildir.
  Örnek: "Tüymek" (kaçmak), "ense yapmak" (tembellik etmek), "kazıklamak" (aldatmak).

⚠️ Dikkat: Lehçe ve şive arasındaki temel fark, yazılı kaynaklarla izlenebilirlik süresidir. Ağız ise bir ülkenin kendi içindeki bölgesel farklılıklardır.

💡 İpucu: "Şive" kelimesindeki "Ş" harfi, "Şimdiki zaman" veya "Şimdiye yakın zaman" gibi bir çağrışım yaparak, yakın zamanda ayrılan kol olduğunu hatırlamanıza yardımcı olabilir.

🎯 Dilin İşlevleri

Dil, farklı amaçlarla kullanılabilir. Bir iletişimin hangi amaçla yapıldığı, dilin hangi işlevde kullanıldığını belirler.

• Göndergesel İşlev (Bildirme İşlevi): Dilin bilgi verme, nesnel gerçekleri aktarma amacıyla kullanıldığı işlevdir. Amaç, alıcıya bir bilgi ulaştırmaktır.
  Örnek: "Bugün hava 20 derece olacak.", "Türkiye'nin başkenti Ankara'dır."
• Alıcıyı Harekete Geçirme İşlev (Emredici İşlev): Dilin alıcıyı bir eyleme yöneltme, ikna etme, emir verme, soru sorma amacıyla kullanıldığı işlevdir.
  Örnek: "Kapıyı kapat!", "Lütfen sessiz olunuz.", "Sınava iyi hazırlandın mı?"
• Heyecana Bağlı İşlev (Duygusal İşlev): Göndericinin duygu, heyecan, şaşkınlık, korku gibi kişisel izlenimlerini aktarmak için dili kullandığı işlevdir. Genellikle ünlemler, ara sözler ve kişisel ifadeler içerir.
  Örnek: "Ah, ne kadar güzel bir gün!", "Eyvah, anahtarımı unuttum!"
• Şiirsel İşlev (Sanatsal İşlev): Dilin kendisinin, yani kelimelerin seçimi, dizilişi, ses ve anlam güzelliği ile ön plana çıktığı işlevdir. Amaç, estetik bir etki yaratmaktır. Şiirlerde, edebi metinlerde sıkça görülür.
  Örnek: Şiirler, edebi sanatlarla dolu metinler. "Zaman ince esen yeldir / Hayat ağaç, günler daldır..."
• Kanalı Kontrol İşlev (Bağlantı Kurma İşlevi): İletişim kanalının açık olup olmadığını kontrol etmek, iletişimi başlatmak, sürdürmek veya sonlandırmak amacıyla dilin kullanıldığı işlevdir.
  Örnek: "Alo, beni duyuyor musun?", "Nasılsın?", "Anlaşıldı mı?"
• Dil Ötesi İşlev (Üst Dil İşlevi): Dilin, dil hakkında bilgi vermek, dilin kurallarını açıklamak, dilin kendisini sorgulamak amacıyla kullanıldığı işlevdir.
  Örnek: "Fiil, iş, oluş, durum bildiren kelimedir.", "Türkçede sekiz ünlü harf vardır."

💡 İpucu: Bir metinde hangi işlevin ağır bastığını anlamak için metnin genel amacına ve kullanılan ifadelere bakın. Şiirlerde genellikle şiirsel işlev ön plandadır.

✍️ Günlük Dil ve Edebî Dil

Dil, günlük hayatta farklı, sanatsal metinlerde farklı bir şekilde kullanılır.

• Günlük Dil (Konuşma Dili) Özellikleri:
  Genellikle yalın, sade ve doğrudan bir anlatımı gerektirir.
  Anlaşılırlık ön plandadır.
  Daha esnek ve kurallara bağlılığı daha azdır.
  Duygusal ifadeler, argo, jargon ve ağız özellikleri içerebilir.
  Sosyal medyanın etkisiyle yazı dilini de etkileyebilir.
  Örnek: Arkadaşlarla sohbet ederken, markette alışveriş yaparken kullandığımız dil.
• Edebî Dil (Yazı Dili / Sanat Dili) Özellikleri:
  Mecazlı, sembolik ve çağrışımsal bir anlatımla gelişir.
  Estetik kaygı ve güzellik ön plandadır.
  Kurallara daha sıkı bağlıdır, dil bilgisi ve imla açısından özenlidir.
  Kelimelerin yan ve mecaz anlamlarından, edebi sanatlardan (benzetme, kişileştirme vb.) yoğun olarak yararlanılır.
  Örnek: Şiirler, romanlar, hikayeler gibi edebi eserlerde kullanılan dil.

⚠️ Dikkat: Günlük dildeki bazı ifadeler (özellikle sosyal medyadan gelenler) yazı diline girse de, standart yazı dili hala belirli kurallara ve özenli kullanıma dayanır.