💡 9. Sınıf Tarih: 2. Göktürk devleti Çözümlü Örnekler

2. Göktürk Devleti'nin kuruluşu ve kurucusu hakkında bilgiler şöyledir:

• Kurucu: Devleti \( 682 \) yılında Çin esaretine son vererek kuran kişi Kutluk Kağan'dır.
• Unvan: Dağınık haldeki Türk boylarını bir araya getirdiği, devleti yeniden derleyip topladığı için kendisine "İlteriş" (İli/devleti derleyen, toplayan) unvanı verilmiştir.
• ✅ Bu durum, Türklerde vatan sevgisi ve bağımsızlık karakterinin bir göstergesidir.

Sözü edilen önemli devlet adamı Vezir Tonyukuk'tur. Tonyukuk'un özellikleri şunlardır:

• Türk tarihinin ilk veziri ve strateji uzmanı kabul edilir. 🛡️
• 2. Göktürk Devleti'nin kuruluşunda ve güçlenmesinde büyük rol oynamıştır.
• Kendi adına diktirdiği yazıtla, Türk tarih yazıcılığının ilk örneklerinden birini vermiştir.
• Bilge Kağan'ın şehirlerin etrafını surlarla çevirme ve Budizm'i kabul etme fikirlerine, Türklerin yaşam tarzına uymadığı gerekçesiyle karşı çıkarak devletin bekasını korumuştur.

Orhun Yazıtları, 2. Göktürk Devleti dönemine ait en önemli eserlerdir:

• Adına Dikilen Kişiler: Yazıtlar; Vezir Tonyukuk (\( 720 \)), Kül Tigin (\( 732 \)) ve Bilge Kağan (\( 735 \)) adına dikilmiştir.
• En Önemli Özelliği: Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgeleri olmasıdır.
• Yazıtlarda "Türk" adı ilk kez bir devlet ismi olarak geçmektedir. 🇹🇷
• Hükümdarların halka hesap vermesi, devletin ve halkın karşılıklı görevleri gibi siyasi ve sosyal mesajlar içerir.

Bu ifadeler doğrudan Sosyal Devlet anlayışını kanıtlamaktadır. Detaylandırmak gerekirse:

• Sosyal Devlet: Devletin, halkın refahını, huzurunu ve ihtiyaçlarını (beslenme, barınma, giyinme) karşılama yükümlülüğüdür. 🤝
• Hükümdarın halkına karşı sorumlu olduğunu ve meşruiyetini halkına hizmet ederek koruduğunu gösterir.
• Bu anlayış, Türk devlet geleneğinde "Töre"nin bir gereği olarak kabul edilir.

2. Göktürk Devleti'nin kuruluşu, bir milletin esarete karşı gösterdiği en büyük direnç örneklerinden biridir:

• Türkler, \( 50 \) yıl süren Çin esareti boyunca milli kimliklerini kaybetmemiş ve İstiklal (Bağımsızlık) mücadelesi vermişlerdir.
• Kutluk Kağan'ın başlattığı bu hareket, günümüzdeki milli bağımsızlık bilincinin tarihsel kökenlerini oluşturur.
• 💡 Tıpkı Kurtuluş Savaşı'nda olduğu gibi, "Ya istiklal ya ölüm!" düşüncesi Göktürklerin kuruluş felsefesinde de mevcuttur.

Devletin zirve noktası ve sınırları şu şekildedir:

• En Parlak Dönem: Bilge Kağan ve kardeşi Kül Tigin'in birlikte devleti yönettiği, Vezir Tonyukuk'un da onlara rehberlik ettiği dönemdir. 🌟
• Sınırlar: Bu dönemde devlet, Orta Asya'daki neredeyse tüm Türk boylarını tek bayrak altında toplamıştır.
• Doğuda Okyanus'a, batıda Demir Kapı'ya (Ceyhun Nehri yakınları) kadar sınırlar genişletilmiştir.

İki devlet arasındaki en temel fark kuruluş yöntemleridir:

• 1. Göktürk Devleti: Avar Kağanlığı'na karşı yapılan bir isyan sonucunda, mevcut bir siyasi otoritenin yerine kurulmuştur.
• 2. Göktürk Devleti: Çin gibi yabancı bir gücün esareti altındayken, bir milli kurtuluş mücadelesi verilerek kurulmuştur. 🏹
• Bu yönüyle 2. Göktürk Devleti, Türk tarihindeki ilk büyük bağımsızlık savaşı örneğidir.

Devletin zayıflama ve yıkılış süreci şu nedenlere dayanır:

• İç Nedenler: Bilge Kağan ve Kül Tigin'in ölümlerinden sonra taht kavgalarının başlaması ve merkezi otoritenin zayıflaması.
• Dış Nedenler: Çin'in "böl ve yönet" taktiği ile Türk boylarını birbirine kışkırtması. 🇨🇳
• Yıkılış: \( 744 \) yılında Uygurlar, Karluklar ve Basmiller birleşerek 2. Göktürk Devleti'ne son vermişlerdir.
• Bu durum, Türk devletlerinin genellikle yine başka Türk boyları tarafından yıkıldığı gerçeğini bir kez daha göstermiştir.