💡 9. Sınıf Matematik: Özdeşlikler ve Çarpanlara Ayırma Çözümlü Örnekler
Özdeşlikler ve Çarpanlara Ayırma Çözümlü Örnekler
💡 Aşağıdaki cebirsel ifadeyi ortak çarpan parantezine alma yöntemiyle çarpanlarına ayırınız:
\[ 6xy^2 - 9x^2y \]
Bu ifadeyi çarpanlarına ayırmak için öncelikle her terimdeki ortak çarpanları belirlemeliyiz.
- 👉 Terimler: \( 6xy^2 \) ve \( -9x^2y \).
- 👉 Sayısal çarpanlar: 6 ve 9'un en büyük ortak böleni 3'tür.
- 👉 Değişken çarpanlar: Her iki terimde de \( x \) ve \( y \) değişkenleri bulunmaktadır.
- 👉 En küçük üslü \( x \) terimi \( x^1 \) (yani \( x \)), en küçük üslü \( y \) terimi \( y^1 \) (yani \( y \))'dir.
- ✅ Bu durumda ortak çarpanımız \( 3xy \) olur.
Böylece ifade çarpanlarına ayrılmış oldu! 🎉
📌 Aşağıdaki cebirsel ifadeyi iki kare farkı özdeşliği kullanarak çarpanlarına ayırınız:
\[ x^2 - 49 \]
İki kare farkı özdeşliği, \( a^2 - b^2 = (a-b)(a+b) \) şeklindedir. İfademizi bu özdeşlik yapısına uygun hale getirelim:
- 👉 Birinci terim \( x^2 \), yani \( a = x \) olarak düşünebiliriz.
- 👉 İkinci terim \( 49 \). Hangi sayının karesi 49'dur? \( 7^2 = 49 \). Yani \( b = 7 \) olarak düşünebiliriz.
- ✅ Şimdi özdeşliği uygulayalım: \( (x - 7)(x + 7) \).
\[ x^2 - 49 = (x - 7)(x + 7) \]
Gördüğünüz gibi, iki kare farkı özdeşliği ile çarpanlara ayırma çok kolay! 😉
✨ Aşağıdaki tam kare ifadeyi açarak özdeşini bulunuz:
\[ (2x + 5)^2 \]
Bu bir toplamın karesi özdeşliğidir. Genel formülü \( (a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2 \) şeklindedir.
- 👉 İfadede \( a = 2x \) ve \( b = 5 \)'tir.
- 1. Adım: Birinci terimin karesini alalım: \( (2x)^2 = 4x^2 \).
- 2. Adım: Birinci ve ikinci terimin çarpımının iki katını alalım: \( 2 \cdot (2x) \cdot 5 = 20x \).
- 3. Adım: İkinci terimin karesini alalım: \( 5^2 = 25 \).
- ✅ Son olarak, bu terimleri toplayalım.
\[ (2x + 5)^2 = (2x)^2 + 2 \cdot (2x) \cdot 5 + 5^2 \] \[ (2x + 5)^2 = 4x^2 + 20x + 25 \]
İfadenin özdeşi \( 4x^2 + 20x + 25 \) olarak bulunur! 💯
📝 Aşağıdaki ifadeyi tam kare özdeşliği kullanarak çarpanlarına ayırınız:
\[ 9x^2 - 24xy + 16y^2 \]
Bu ifade, farkın karesi özdeşliğine benzer. Genel formülü \( (a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2 \) şeklindedir.
- 👉 İfadedeki terimleri inceleyelim:
- Birinci terim \( 9x^2 \). Bu, \( (3x)^2 \)'nin açılımıdır, yani \( a = 3x \) olabilir.
- Üçüncü terim \( 16y^2 \). Bu, \( (4y)^2 \)'nin açılımıdır, yani \( b = 4y \) olabilir.
- İkinci terim \( -24xy \). Eğer \( a=3x \) ve \( b=4y \) ise, \( -2ab = -2 \cdot (3x) \cdot (4y) = -24xy \) olur. Bu da özdeşliğe uyduğunu gösterir!
- ✅ O halde, ifademiz \( (3x - 4y)^2 \) şeklindedir.
\[ 9x^2 - 24xy + 16y^2 = (3x - 4y)^2 \]
Harika! Bu da tam kare özdeşliği ile çözüldü. ✨
🧩 Aşağıdaki cebirsel ifadeyi gruplandırarak çarpanlara ayırma yöntemiyle çarpanlarına ayırınız:
\[ ax - ay + bx - by \]
Bu yöntemde, terimleri ikişerli gruplara ayırıp her gruptan ortak çarpan parantezine alırız.
- 1. Adım: İlk iki terimi gruplayalım: \( (ax - ay) \).
- 2. Adım: Son iki terimi gruplayalım: \( (bx - by) \).
- 3. Adım: İlk gruptan ortak çarpan olan \( a \)'yı paranteze alalım: \( a(x - y) \).
- 4. Adım: İkinci gruptan ortak çarpan olan \( b \)'yi paranteze alalım: \( b(x - y) \).
- ✅ Şimdi ifademiz \( a(x - y) + b(x - y) \) şeklini aldı. Gördüğümüz gibi, \( (x - y) \) ifadesi her iki terimin de ortak çarpanı oldu.
- 5. Adım: Ortak çarpan olan \( (x - y) \)'yi tekrar paranteze alalım: \( (x - y)(a + b) \).
\[ ax - ay + bx - by = a(x - y) + b(x - y) = (x - y)(a + b) \]
Gruplandırarak çarpanlara ayırma, kalabalık ifadeleri sadeleştirmek için çok işe yarar! 🚀
💡 Aşağıdaki üç terimli ifadeyi çarpanlarına ayırınız:
\[ x^2 + 8x + 15 \]
Bu tür üç terimli ifadeleri çarpanlara ayırırken, çarpımları sabit terimi veren ve toplamları ortadaki terimin katsayısını veren iki sayı bulmaya çalışırız.
- 👉 Sabit terimimiz 15'tir. Çarpımları 15 olan sayı ikilileri:
- \( 1 \times 15 = 15 \)
- \( 3 \times 5 = 15 \)
- \( (-1) \times (-15) = 15 \)
- \( (-3) \times (-5) = 15 \)
- 👉 Ortadaki terimin katsayısı 8'dir. Bu sayı ikililerinden hangisinin toplamı 8'dir?
- \( 1 + 15 = 16 \) (Değil)
- \( 3 + 5 = 8 \) (Evet, bu doğru!)
- ✅ Bulduğumuz sayılar 3 ve 5'tir. O halde ifadeyi \( (x+3)(x+5) \) şeklinde çarpanlarına ayırabiliriz.
\[ x^2 + 8x + 15 = (x + 3)(x + 5) \]
Bu yöntemle birçok ifadeyi kolayca çarpanlarına ayırabilirsin! 😉
🌳 Kenar uzunluğu \( (x+5) \) birim olan karesel bir bahçenin ortasına, kenar uzunluğu \( (x-1) \) birim olan karesel bir havuz yapılmıştır. Kalan çim alanın büyüklüğünü veren cebirsel ifadeyi bulunuz ve çarpanlarına ayrılmış şekilde yazınız. (Bahçe ve havuz kenarları paraleldir.)
Bu problemde, büyük bir kareden küçük bir kare çıkarılması durumu söz konusudur. Kalan çim alanı bulmak için büyük karenin alanından küçük karenin alanını çıkarmalıyız. Bu, iki kare farkı özdeşliği uygulamasıdır.
- 1. Adım: Büyük bahçenin kenar uzunluğu \( a = (x+5) \) birimdir. Alanı \( A_{bahçe} = (x+5)^2 \).
- 2. Adım: Havuzun kenar uzunluğu \( b = (x-1) \) birimdir. Alanı \( A_{havuz} = (x-1)^2 \).
- 3. Adım: Kalan çim alan \( A_{çim} = A_{bahçe} - A_{havuz} \) olacaktır. \[ A_{çim} = (x+5)^2 - (x-1)^2 \]
- 4. Adım: İki kare farkı özdeşliğini uygulayalım: \( a^2 - b^2 = (a-b)(a+b) \).
- Burada \( a = (x+5) \) ve \( b = (x-1) \). \[ A_{çim} = [(x+5) - (x-1)][(x+5) + (x-1)] \]
- 5. Adım: Parantez içindeki işlemleri yapalım:
- Birinci köşeli parantez: \( (x+5) - (x-1) = x+5-x+1 = 6 \)
- İkinci köşeli parantez: \( (x+5) + (x-1) = x+5+x-1 = 2x+4 \)
- ✅ Sonuç olarak, kalan çim alanın cebirsel ifadesi: \[ A_{çim} = 6(2x+4) \]
- 6. Adım: İfadeyi daha da çarpanlarına ayırabiliriz, \( (2x+4) \) ifadesinde 2 ortak çarpanı vardır: \[ A_{çim} = 6 \cdot 2(x+2) = 12(x+2) \]
Kalan çim alanın büyüklüğünü veren çarpanlarına ayrılmış cebirsel ifade \( 12(x+2) \) birimkaredir. 🌿
🛍️ Bir kırtasiye, tanesi \( (a+b) \) TL olan kalemlerden \( (a+b) \) adet satmıştır. Ertesi gün, tanesi \( (a-b) \) TL olan defterlerden \( (a-b) \) adet daha satmıştır. Bu iki günde yapılan toplam satış tutarını veren cebirsel ifadeyi bulunuz ve en sade haline getiriniz.
Bu problemde, iki farklı ürünün satışından elde edilen toplam geliri bulmamız gerekiyor. Her ürünün birim fiyatı ve satış adedi aynı cebirsel ifadeyle verilmiştir.
- 1. Adım: Kalem satışından elde edilen gelir:
- 2. Adım: Defter satışından elde edilen gelir:
- 3. Adım: Toplam satış tutarı, kalem ve defter gelirlerinin toplamıdır: \[ \text{Toplam Satış} = (a+b)^2 + (a-b)^2 \]
- 4. Adım: Şimdi tam kare özdeşliklerini kullanarak bu ifadeyi açalım:
- \( (a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2 \)
- \( (a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2 \)
- 5. Adım: Bu açılımları toplayalım: \[ (a^2 + 2ab + b^2) + (a^2 - 2ab + b^2) \]
- Ortadaki \( +2ab \) ve \( -2ab \) terimleri birbirini götürür. \[ a^2 + b^2 + a^2 + b^2 \]
- ✅ Sonuç olarak, ifadeyi en sade haline getirelim: \[ 2a^2 + 2b^2 \]
Birim fiyat \( = (a+b) \) TL
Satış adedi \( = (a+b) \) adet
Kalem geliri \( = (a+b) \times (a+b) = (a+b)^2 \)
Birim fiyat \( = (a-b) \) TL
Satış adedi \( = (a-b) \) adet
Defter geliri \( = (a-b) \times (a-b) = (a-b)^2 \)
Kırtasiyenin yaptığı toplam satış tutarı \( 2a^2 + 2b^2 \) TL'dir. 💰
\[ 6xy^2 - 9x^2y \]
- 👉 Terimler: \( 6xy^2 \) ve \( -9x^2y \).
- 👉 Sayısal çarpanlar: 6 ve 9'un en büyük ortak böleni 3'tür.
- 👉 Değişken çarpanlar: Her iki terimde de \( x \) ve \( y \) değişkenleri bulunmaktadır.
- 👉 En küçük üslü \( x \) terimi \( x^1 \) (yani \( x \)), en küçük üslü \( y \) terimi \( y^1 \) (yani \( y \))'dir.
- ✅ Bu durumda ortak çarpanımız \( 3xy \) olur.
Böylece ifade çarpanlarına ayrılmış oldu! 🎉
\[ x^2 - 49 \]
- 👉 Birinci terim \( x^2 \), yani \( a = x \) olarak düşünebiliriz.
- 👉 İkinci terim \( 49 \). Hangi sayının karesi 49'dur? \( 7^2 = 49 \). Yani \( b = 7 \) olarak düşünebiliriz.
- ✅ Şimdi özdeşliği uygulayalım: \( (x - 7)(x + 7) \).
\[ x^2 - 49 = (x - 7)(x + 7) \]
Gördüğünüz gibi, iki kare farkı özdeşliği ile çarpanlara ayırma çok kolay! 😉
\[ (2x + 5)^2 \]
- 👉 İfadede \( a = 2x \) ve \( b = 5 \)'tir.
- 1. Adım: Birinci terimin karesini alalım: \( (2x)^2 = 4x^2 \).
- 2. Adım: Birinci ve ikinci terimin çarpımının iki katını alalım: \( 2 \cdot (2x) \cdot 5 = 20x \).
- 3. Adım: İkinci terimin karesini alalım: \( 5^2 = 25 \).
- ✅ Son olarak, bu terimleri toplayalım.
\[ (2x + 5)^2 = (2x)^2 + 2 \cdot (2x) \cdot 5 + 5^2 \] \[ (2x + 5)^2 = 4x^2 + 20x + 25 \]
İfadenin özdeşi \( 4x^2 + 20x + 25 \) olarak bulunur! 💯
\[ 9x^2 - 24xy + 16y^2 \]
- 👉 İfadedeki terimleri inceleyelim:
- Birinci terim \( 9x^2 \). Bu, \( (3x)^2 \)'nin açılımıdır, yani \( a = 3x \) olabilir.
- Üçüncü terim \( 16y^2 \). Bu, \( (4y)^2 \)'nin açılımıdır, yani \( b = 4y \) olabilir.
- İkinci terim \( -24xy \). Eğer \( a=3x \) ve \( b=4y \) ise, \( -2ab = -2 \cdot (3x) \cdot (4y) = -24xy \) olur. Bu da özdeşliğe uyduğunu gösterir!
- ✅ O halde, ifademiz \( (3x - 4y)^2 \) şeklindedir.
\[ 9x^2 - 24xy + 16y^2 = (3x - 4y)^2 \]
Harika! Bu da tam kare özdeşliği ile çözüldü. ✨
\[ ax - ay + bx - by \]
- 1. Adım: İlk iki terimi gruplayalım: \( (ax - ay) \).
- 2. Adım: Son iki terimi gruplayalım: \( (bx - by) \).
- 3. Adım: İlk gruptan ortak çarpan olan \( a \)'yı paranteze alalım: \( a(x - y) \).
- 4. Adım: İkinci gruptan ortak çarpan olan \( b \)'yi paranteze alalım: \( b(x - y) \).
- ✅ Şimdi ifademiz \( a(x - y) + b(x - y) \) şeklini aldı. Gördüğümüz gibi, \( (x - y) \) ifadesi her iki terimin de ortak çarpanı oldu.
- 5. Adım: Ortak çarpan olan \( (x - y) \)'yi tekrar paranteze alalım: \( (x - y)(a + b) \).
\[ ax - ay + bx - by = a(x - y) + b(x - y) = (x - y)(a + b) \]
Gruplandırarak çarpanlara ayırma, kalabalık ifadeleri sadeleştirmek için çok işe yarar! 🚀
\[ x^2 + 8x + 15 \]
- 👉 Sabit terimimiz 15'tir. Çarpımları 15 olan sayı ikilileri:
- \( 1 \times 15 = 15 \)
- \( 3 \times 5 = 15 \)
- \( (-1) \times (-15) = 15 \)
- \( (-3) \times (-5) = 15 \)
- 👉 Ortadaki terimin katsayısı 8'dir. Bu sayı ikililerinden hangisinin toplamı 8'dir?
- \( 1 + 15 = 16 \) (Değil)
- \( 3 + 5 = 8 \) (Evet, bu doğru!)
- ✅ Bulduğumuz sayılar 3 ve 5'tir. O halde ifadeyi \( (x+3)(x+5) \) şeklinde çarpanlarına ayırabiliriz.
\[ x^2 + 8x + 15 = (x + 3)(x + 5) \]
Bu yöntemle birçok ifadeyi kolayca çarpanlarına ayırabilirsin! 😉
- 1. Adım: Büyük bahçenin kenar uzunluğu \( a = (x+5) \) birimdir. Alanı \( A_{bahçe} = (x+5)^2 \).
- 2. Adım: Havuzun kenar uzunluğu \( b = (x-1) \) birimdir. Alanı \( A_{havuz} = (x-1)^2 \).
- 3. Adım: Kalan çim alan \( A_{çim} = A_{bahçe} - A_{havuz} \) olacaktır. \[ A_{çim} = (x+5)^2 - (x-1)^2 \]
- 4. Adım: İki kare farkı özdeşliğini uygulayalım: \( a^2 - b^2 = (a-b)(a+b) \).
- Burada \( a = (x+5) \) ve \( b = (x-1) \). \[ A_{çim} = [(x+5) - (x-1)][(x+5) + (x-1)] \]
- 5. Adım: Parantez içindeki işlemleri yapalım:
- Birinci köşeli parantez: \( (x+5) - (x-1) = x+5-x+1 = 6 \)
- İkinci köşeli parantez: \( (x+5) + (x-1) = x+5+x-1 = 2x+4 \)
- ✅ Sonuç olarak, kalan çim alanın cebirsel ifadesi: \[ A_{çim} = 6(2x+4) \]
- 6. Adım: İfadeyi daha da çarpanlarına ayırabiliriz, \( (2x+4) \) ifadesinde 2 ortak çarpanı vardır: \[ A_{çim} = 6 \cdot 2(x+2) = 12(x+2) \]
Kalan çim alanın büyüklüğünü veren çarpanlarına ayrılmış cebirsel ifade \( 12(x+2) \) birimkaredir. 🌿
- 1. Adım: Kalem satışından elde edilen gelir:
- 2. Adım: Defter satışından elde edilen gelir:
- 3. Adım: Toplam satış tutarı, kalem ve defter gelirlerinin toplamıdır: \[ \text{Toplam Satış} = (a+b)^2 + (a-b)^2 \]
- 4. Adım: Şimdi tam kare özdeşliklerini kullanarak bu ifadeyi açalım:
- \( (a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2 \)
- \( (a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2 \)
- 5. Adım: Bu açılımları toplayalım: \[ (a^2 + 2ab + b^2) + (a^2 - 2ab + b^2) \]
- Ortadaki \( +2ab \) ve \( -2ab \) terimleri birbirini götürür. \[ a^2 + b^2 + a^2 + b^2 \]
- ✅ Sonuç olarak, ifadeyi en sade haline getirelim: \[ 2a^2 + 2b^2 \]
Birim fiyat \( = (a+b) \) TL
Satış adedi \( = (a+b) \) adet
Kalem geliri \( = (a+b) \times (a+b) = (a+b)^2 \)
Birim fiyat \( = (a-b) \) TL
Satış adedi \( = (a-b) \) adet
Defter geliri \( = (a-b) \times (a-b) = (a-b)^2 \)
Kırtasiyenin yaptığı toplam satış tutarı \( 2a^2 + 2b^2 \) TL'dir. 💰
İçerik Hazırlanıyor...
Lütfen sayfayı kapatmayın, bu işlem 30-40 saniye sürebilir.