💡 9. Sınıf Kimya: Kovalent bağ bileşiklerinin adlandırılması Çözümlü Örnekler

Kovalent bağlı bileşiklerde adlandırma yapılırken genellikle şu kurallar izlenir:

• Birinci ametalin adı söylenir.
• İkinci ametalin adı ise "-ür" eki alarak söylenir.
• Kullanılan atom sayısını belirtmek için ön ekler kullanılır.

H₂O bileşiğinde:

• Hidrojen (H) ametaldir ve iki tane bulunur. Bu yüzden "di-hidrojen" denir.
• Oksijen (O) ametaldir ve bir tane bulunur. Bu yüzden "monoksit" denir.

Ancak, bazı yaygın bileşiklerde bu kurallar esneyebilir. H₂O için özel bir yaygın adı vardır.

💡 Yaygın adı: Su

Eğer sistematik adlandırma yapılırsa:

• Ön ekler: 1:mono-, 2:di-, 3:tri-, 4:tetra-, 5:penta-, 6:heksa-, 7:hepta-, 8:okta-, 9:nona-, 10:deka-
• Dihidrojen monoksit

Ancak kimyada su olarak bilinir. Bu örnek, yaygın adların önemini vurgular.

CO₂ bileşiği, karbon (C) ve oksijen (O) ametallerinin bir araya gelmesiyle oluşur.

• Birinci ametal: Karbon (C). Sayısı 1 olduğu için ön ek kullanılmaz (genellikle ilk elementte 1 sayısı belirtilmez).
• İkinci ametal: Oksijen (O). Sayısı 2 olduğu için "di-" ön eki kullanılır ve adı "oksit" olarak değişir.

👉 Bu nedenle bileşiğin sistematik adı Karbon dioksit'tir.

📌 Bu adlandırma, bileşiğin yapısındaki atom türlerini ve sayılarını net bir şekilde ifade eder.

SO₃ bileşiği, kükürt (S) ve oksijen (O) ametallerinden oluşmaktadır.

• Kükürt (S): Bileşikte 1 tane kükürt atomu bulunur. İlk elementte 1 sayısı için ön ek kullanılmaz. Bu yüzden sadece Kükürt olarak başlarız.
• Oksijen (O): Bileşikte 3 tane oksijen atomu bulunur. "3" sayısı için kullanılan ön ek "tri-"dir. Oksijenin adlandırmadaki hali ise "oksit"tir.

✅ Bu iki bilgiyi birleştirdiğimizde, bileşiğin adı Kükürt trioksit olur.

💡 Ön ekler, kovalent bağlı bileşiklerde hangi elementten kaç tane olduğunu belirtmek için kullanılır.

NO₂ bileşiği, azot (N) ve oksijen (O) ametallerinden oluşur.

• Azot (N): Bileşikte 1 tane azot atomu bulunur. İlk element olduğu için "mono-" ön eki kullanılmaz. Bu yüzden sadece Azot olarak adlandırılır.
• Oksijen (O): Bileşikte 2 tane oksijen atomu bulunur. "2" sayısı için kullanılan ön ek "di-"dir. Oksijenin adlandırmadaki hali "oksit"tir.

👉 Bu şekilde bileşiğin adı Azot dioksit olarak belirlenir.

📌 Bu bileşik, atmosferde bulunan ve asit yağmurlarına neden olabilen bir gazdır.

CCl₄ bileşiği, karbon (C) ve klor (Cl) ametallerinden oluşur.

• Karbon (C): Bileşikte 1 tane karbon atomu bulunur. İlk element olduğu için ön ek kullanılmaz.
• Klor (Cl): Bileşikte 4 tane klor atomu bulunur. "4" sayısı için kullanılan ön ek "tetra-"dir. Klorun adlandırmadaki hali ise "klorür"dür.

✅ Bu nedenle bileşiğin adı Karbon tetraklorür'dür.

💡 Bu bileşik, geçmişte kuru temizlemede ve yangın söndürücülerde yaygın olarak kullanılmıştır, ancak toksik etkileri nedeniyle kullanımı kısıtlanmıştır.

PCl₅ bileşiğinin adlandırılmasında verilen tabloyu ve kovalent bileşik adlandırma kurallarını kullanacağız.

• Birinci element: Fosfor (P). Tabloya göre 1 tane fosfor atomu bulunmaktadır. İlk elementte 1 sayısı için ön ek kullanılmaz. Bu yüzden adı Fosfor ile başlar.
• İkinci element: Klor (Cl). Tabloya göre 5 tane klor atomu bulunmaktadır. "5" sayısı için kullanılan ön ek "penta-"dır. Klorun adlandırmadaki hali ise "klorür"dür.

👉 Bu bilgileri birleştirdiğimizde, bileşiğin adı Fosfor pentaklorür olur.

✅ Doğru ön ekler, fosfor için ön ek kullanılmaması ve klor için "penta-" ön ekidir.

NH₃ bileşiği, azot (N) ve hidrojen (H) ametallerinden oluşur.

• Azot (N): Bileşikte 1 tane azot atomu bulunur. İlk element olduğu için genellikle ön ek kullanılmaz.
• Hidrojen (H): Bileşikte 3 tane hidrojen atomu bulunur. "3" sayısı için kullanılan ön ek "tri-"dir. Hidrojenin adlandırmadaki hali ise "hidrür"dür.

👉 Bu kurallara göre sistematik adı Azot trihidrür'dür.

📌 Ancak, bu bileşik o kadar yaygın ve önemlidir ki, kendine özgü bir yaygın adı vardır: Amonyak.

💡 Amonyak, gübre üretiminde, temizlik malzemelerinde ve soğutucu gaz olarak kullanılır.

SO₂ bileşiği, kükürt (S) ve oksijen (O) ametallerinden oluşur.

• Kükürt (S): Bileşikte 1 tane kükürt atomu bulunur. İlk element olduğu için ön ek kullanılmaz.
• Oksijen (O): Bileşikte 2 tane oksijen atomu bulunur. "2" sayısı için kullanılan ön ek "di-"dir. Oksijenin adlandırmadaki hali ise "oksit"tir.

✅ Bu nedenle bileşiğin adı Kükürt dioksit'tir.

💡 Kükürt dioksit, özellikle fosil yakıtların yanması sonucu atmosfere salınan bir gazdır. Hava kirliliğine ve asit yağmurlarına neden olabilir. Ayrıca bazı gıdalarda koruyucu olarak da kullanılabilir.