İyonik Bileşiklerin Adlandırılması Moleküler Yapılı Bileşiklerin Adlandırılması Ders Notu

Kimyasal bileşikler, atomların bir araya gelme şekillerine göre iyonik ve moleküler (kovalent) yapılı olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Bu bileşiklerin doğru bir şekilde adlandırılması, kimya dilini anlamak ve kullanmak için temel bir beceridir.

İyonik Bileşiklerin Adlandırılması ➕➖

İyonik bileşikler, genellikle bir metal atomu ile bir ametal atomunun iyonik bağ oluşturmasıyla meydana gelir. Metal atomları elektron vererek pozitif yüklü katyon (artı yüklü iyon), ametal atomları ise elektron alarak negatif yüklü anyon (eksi yüklü iyon) oluşturur. Adlandırma kuralları, metalin değerliği (yükü) sabit mi yoksa değişken mi olduğuna göre farklılık gösterir.

1. Sabit Değerlikli Metaller ile Ametaller Arasındaki Bileşikler

Bu tür bileşiklerde metalin sadece tek bir değerliği (yükü) bulunur. Adlandırma şu sıraya göre yapılır:

• Önce metal katyonunun adı söylenir.
• Sonra ametal anyonunun adı "-ür" eki alarak söylenir (Örnek: Klor ➡️ Klorür, Oksijen ➡️ Oksit, Kükürt ➡️ Sülfür, Azot ➡️ Nitrür, Fosfor ➡️ Fosfür).
• Eğer ametal flor, klor, brom, iyot gibi halojen ise doğrudan "-ür" eki alır. Oksijen "oksit", kükürt "sülfür", azot "nitrür", fosfor "fosfür" olarak adlandırılır.

💡 Önemli Not: Hidrojen (H) ametal olmasına rağmen metallerle yaptığı bileşiklerde \( \text{H}^{-} \) iyonu oluşturur ve "Hidrür" olarak adlandırılır. Örneğin: \( \text{NaH} \) (Sodyum Hidrür), \( \text{CaH}_2 \) (Kalsiyum Hidrür).

Örnekler:

Formül	Adı
\( \text{NaCl} \)	Sodyum Klorür
\( \text{MgO} \)	Magnezyum Oksit
\( \text{LiF} \)	Lityum Florür
\( \text{Al}_2\text{S}_3 \)	Alüminyum Sülfür
\( \text{K}_3\text{N} \)	Potasyum Nitrür

2. Değişken Değerlikli Metaller ile Ametaller Arasındaki Bileşikler

Bazı metaller (özellikle geçiş metalleri ve bazı ana grup metalleri, örn: Demir, Bakır, Kurşun, Kalay) birden fazla değerlik (yük) alabilir. Bu durumda, metalin o bileşikteki değerliği Roma rakamı ile belirtilir.

• Önce metal katyonunun adı söylenir.
• Metal adından sonra parantez içinde, metalin o bileşikteki yükü Roma rakamı ile belirtilir (Örnek: I, II, III, IV).
• Sonra ametal anyonunun adı "-ür" eki alarak söylenir.

Örnekler:

Formül	Adı
\( \text{FeCl}_2 \)	Demir(II) Klorür
\( \text{FeCl}_3 \)	Demir(III) Klorür
\( \text{CuO} \)	Bakır(II) Oksit
\( \text{Cu}_2\text{O} \)	Bakır(I) Oksit
\( \text{PbO}_2 \)	Kurşun(IV) Oksit

3. Kök İyon İçeren İyonik Bileşikler

Kök iyonlar, birden fazla atomun kovalent bağlarla birleşerek oluşturduğu, ancak elektriksel yüke sahip olan atom gruplarıdır (Örnek: \( \text{SO}_4^{2-} \), \( \text{NO}_3^{-} \), \( \text{OH}^{-} \), \( \text{CO}_3^{2-} \), \( \text{PO}_4^{3-} \), \( \text{NH}_4^{+} \)).

• Bileşikteki katyonun (metal veya amonyum kökü) adı söylenir. Eğer katyon değişken değerlikli bir metal ise, değerliği Roma rakamıyla belirtilir.
• Sonra anyonun (ametal kökü) adı söylenir. Kök iyonların kendi özel adları vardır ve bu adlar değişmez.

Sık Karşılaşılan Kök İyonlar:

Kök İyon	Adı
\( \text{OH}^{-} \)	Hidroksit
\( \text{NO}_3^{-} \)	Nitrat
\( \text{SO}_4^{2-} \)	Sülfat
\( \text{CO}_3^{2-} \)	Karbonat
\( \text{PO}_4^{3-} \)	Fosfat
\( \text{NH}_4^{+} \)	Amonyum

Örnekler:

Formül	Adı
\( \text{NaOH} \)	Sodyum Hidroksit
\( \text{KNO}_3 \)	Potasyum Nitrat
\( \text{CaCO}_3 \)	Kalsiyum Karbonat
\( \text{NH}_4\text{Cl} \)	Amonyum Klorür
\( \text{Fe}_2(\text{SO}_4)_3 \)	Demir(III) Sülfat

Moleküler Yapılı Bileşiklerin Adlandırılması ⚛️

Moleküler (kovalent) bileşikler, genellikle iki veya daha fazla ametal atomunun kovalent bağlarla birleşmesiyle oluşur. Bu bileşiklerde iyonlar bulunmaz, bu nedenle adlandırma sistemi iyonik bileşiklerden farklıdır ve Latince sayı ön ekleri kullanılır.

Ametal-Ametal Bileşikleri

Adlandırma şu sıraya göre yapılır:

• Birinci ametalin sayısı Latince ön ek ile belirtilir. (Ancak, eğer birinci ametalden sadece bir tane varsa "mono-" ön eki kullanılmaz. Yani "monoazot" yerine sadece "azot" denir.)
• Birinci ametalin adı söylenir.
• İkinci ametalin sayısı Latince ön ek ile belirtilir.
• İkinci ametalin adı "-ür" eki alarak söylenir.

Latince Sayı Ön Ekleri:

Sayı	Ön Ek
1	Mono-
2	Di-
3	Tri-
4	Tetra-
5	Penta-
6	Hekza-
7	Hepta-
8	Okta-
9	Nona-
10	Deka-

Örnekler:

Formül	Adı
\( \text{CO} \)	Karbon Monoksit
\( \text{CO}_2 \)	Karbon Dioksit
\( \text{N}_2\text{O} \)	Diazot Monoksit
\( \text{SO}_2 \)	Kükürt Dioksit
\( \text{SO}_3 \)	Kükürt Trioksit
\( \text{PCl}_3 \)	Fosfor Triklorür
\( \text{PCl}_5 \)	Fosfor Pentaklorür
\( \text{CCl}_4 \)	Karbon Tetraklorür