Yazım Kuralları Ders Notu

Türkçede kelimelerin ve eklerin doğru yazılması, anlam karışıklıklarını önlemek ve yazılı iletişimi güçlendirmek için oldukça önemlidir. Yazım kuralları, dilimizin doğru ve etkili kullanımını sağlar. Bu bölümde, 9. sınıf müfredatına uygun temel yazım kurallarını inceleyeceğiz.

Büyük Harflerin Kullanımı 📝

Büyük harflerin kullanıldığı yerler, yazım kurallarının en temel ve önemli kısımlarından biridir.

Cümle Başında Büyük Harf 📝

• Her cümlenin ilk kelimesi büyük harfle başlar.

  Örnek: Bugün hava çok güzel. Sınavda başarılı olmak için çok çalışmalısın.

• Tırnak içinde aktarılan cümleler de büyük harfle başlar.

  Örnek: Öğretmenimiz "Çalışmak başarının anahtarıdır." dedi.

Özel Adların Yazımı 🌍

Kişi adları, yer adları, kurum adları gibi özel adlar her zaman büyük harfle başlar.

• Kişi Adları ve Soyadları:

  Örnek: Mustafa Kemal Atatürk, Ahmet Haşim, Zeynep Yılmaz.

• Takma Adlar ve Unvanlar:

  Örnek: Deli Ozan, Mimar Sinan, Doktor Ayşe Hanım, Öğretmen Fatmagül.

• Yer Adları (Kıta, Bölge, İl, İlçe, Mahalle, Cadde, Sokak vb.):

  Örnek: Avrupa, İç Anadolu Bölgesi, İstanbul, Kadıköy, Bağdat Caddesi, Gül Sokağı.

• Millet, Boy, Oymak Adları:

  Örnek: Türk, Arap, İngiliz, Oğuzlar, Kayıklar.

• Dil ve Lehçe Adları:

  Örnek: Türkçe, Arapça, Farsça, Azerbaycan Türkçesi.

• Din ve Mezhep Adları:

  Örnek: İslamiyet, Hristiyanlık, Sünnilik, Alevilik.

• Gezegen ve Yıldız Adları:

  Örnek: Mars, Jüpiter, Halley Kuyruklu Yıldızı. (Dünya, Güneş, Ay kelimeleri gezegen anlamında kullanıldığında büyük, diğer durumlarda küçük harfle başlar.)

  Örnek: Dünya, Güneş etrafında döner. / Bizim dünyamız çok küçük.

• Kurum, Kuruluş ve İş Yeri Adları:

  Örnek: Türk Dil Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığı, Çankaya Lisesi, Vatan Kafe.

• Kitap, Dergi, Gazete ve Sanat Eserleri Adları:

  Örnek: Memleketimden İnsan Manzaraları, Varlık Dergisi, Hürriyet Gazetesi, On Yıl Marşı. (Gazete ve dergi adlarındaki özel ada dahil olmayan "gazete", "dergi" kelimeleri küçük harfle başlar.)

  Örnek: Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi.

• Tarihî Olay, Çağ ve Dönem Adları:

  Örnek: Kurtuluş Savaşı, Millî Mücadele, İlk Çağ, Cumhuriyet Dönemi.

• Belirli Bir Tarih Bildiren Ay ve Gün Adları:

  Örnek: 29 Ekim 1923 Cumartesi günü, 12 Mayıs Salı. (Belirli bir tarih bildirmeyen ay ve gün adları küçük harfle başlar: Her mayıs ayında yağmur yağar.)

• Yön Adları: Yön adları özel isimden önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük harfle başlar.

  Örnek: Kuzey Anadolu, Anadolu'nun kuzeyi.

Sayıların Yazımı 🔢

Sayıların metin içinde nasıl yazılacağı da önemli bir yazım kuralıdır.

• Metin İçinde Sayılar: Genellikle metin içinde geçen sayılar yazıyla yazılır.

  Örnek: Bu yıl üç yeni kitap okudum. Yarışmaya on beş kişi katıldı.

• Rakamla Yazım: Saat, ölçü, istatistikî bilgi gibi durumlarda sayılar rakamla yazılır.

  Örnek: Tren 09.15'te kalkacak. 5 kg şeker aldım. Fiyatlara %10 zam geldi.

• Sıra Sayıları: Sıra sayıları rakamla yazıldığında ya sonuna nokta konur ya da ek kesme işaretiyle ayrılır.

  Örnek: 3. sınıf, V. Mehmet, 2'nci kat, 8'inci madde.

• Üleştirme Sayıları: Üleştirme sayıları her zaman yazıyla belirtilir.

  Örnek: İkişer elma, üçer kalem. (Yanlış: 2'şer, 3'er)

Birleşik Kelimelerin Yazımı 🤝↔️

Birden fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu birleşik kelimelerin bitişik mi yoksa ayrı mı yazılacağı, anlam ve ses olaylarına göre belirlenir.

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler 🤝

Genellikle şu durumlarda bitişik yazılır:

• Ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi olanlar:

  Örnek: kayın + ana = kaynana, ne + asıl = nasıl, süt + lü + aş = sütlaç.

• Anlamca kaynaşmış, tek kavramı karşılayanlar:

  Örnek: açıkgöz (uyanık), mirasyedi, vazgeçmek.

• İkinci kelimesi "-an/-en, -r/-ar/-er, -maz/-mez, -mış/-miş" ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler:

  Örnek: can kurtaran, oku yazar, uyur gezer, çalar saat.

• Ev, hane, name, zade kelimeleriyle kurulanlar:

  Örnek: öğretmenevi, dershane, seyahatname, amcazade.

• Bazı hayvan ve bitki adları:

  Örnek: denizaltı, alıç, asmaaltı.

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler ↔️

Genellikle şu durumlarda ayrı yazılır:

• Birleşme sırasında kelimelerden hiçbiri veya ikinci kelime anlam değişikliğine uğramayanlar:

  Örnek: yer çekimi, hava yolu, su yılanı, kuru fasulye.

• Etmek, olmak, eylemek gibi yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi olmazsa:

  Örnek: yardım etmek, arz etmek, dans etmek. (Ses olayı olursa bitişik: kayıp olmak -> kaybolmak)

• Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan ve hastalık adları:

  Örnek: sarı çiçek, kara sinek, mavi küf.

• Yön bildiren kelimelerin (alt, üst, iç, dış) somut yer bildirmesi durumunda:

  Örnek: deri altı (derinin alt kısmı), su üstü (suyun üst yüzeyi). (Soyut anlamda bitişik: olağanüstü, akşamüstü)

Kısaltmaların Yazımı

Kısaltmaların doğru yazımı ve ek alışı, sıkça hata yapılan konulardandır.

• Büyük Harfli Kısaltmalar: Her harfi büyük olan kısaltmalara getirilen ekler, kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre ünsüz uyumuna uyar ve kesme işaretiyle ayrılır.

  Örnek: TDK'nin, TBMM'ye, PTT'den. (Kısaltmanın açılımına göre değil, son harfinin okunuşuna göre ek getirilir.)

• Küçük Harfli Kısaltmalar: Küçük harfli kısaltmalara getirilen ekler, kısaltmanın açılımına göre ve kesme işaretiyle ayrılır.

  Örnek: kg'dan (kilogramdan), cm'yi (santimetreyi), Dr.'a (doktora).

• Noktalı Kısaltmalar: Bazı küçük harfli kısaltmaların sonuna nokta konur ve bu kısaltmalara ek getirildiğinde nokta düşmez, ek kesme işaretiyle ayrılmaz.

  Örnek: vb.leri (ve benzerleri), sf.tan (sayfadan), Prof. Dr. (Profesör Doktor).

"de" Bağlacı ve "-de" Ekinin Yazımı

"de" bağlacı ile "-de" hal ekinin ayrımı, yazım kurallarında sıkça karıştırılan bir konudur.

Bağlaç Olan "de/da"

• Her zaman ayrı yazılır.

  Örnek: Sen de gel. O kitap da çok güzeldi.

• Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamında önemli bir bozulma olmaz, sadece vurgu değişebilir.

  Örnek: Sen gel. (Anlam bozulmadı)

• Hiçbir zaman "-te/-ta" şeklini almaz.

  Yanlış: Evde de var. (Doğru: Evde de var.)

Ek Olan "-de/-da/-te/-ta"

• Bulunma hâli ekidir ve kelimeye bitişik yazılır.

  Örnek: Evde kaldım. Okulda ders vardı. Çantada ne var?

• Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur veya değişir.

  Örnek: Ev kaldım. (Anlam bozuldu)

• Ünsüz benzeşmesi kuralına göre "-te/-ta" şeklini alabilir.

  Örnek: Sınıfta, Ağaçta.

"ki" Bağlacı ve "-ki" Ekinin Yazımı

"ki" bağlacı ile "-ki" ekinin yazımı da dikkat edilmesi gereken bir diğer noktadır.

Bağlaç Olan "ki"

• Her zaman ayrı yazılır.

  Örnek: Duydum ki geliyormuşsun. O kadar hızlı koştu ki yetişemedik.

• Türkçede bazı kelimelerde kalıplaşmış olarak bitişik yazılır (SİMBOHÇAM kuralı): sanki, illaki, mademki, belki, oysaki, halbuki, çünkü, meğerki.

  Örnek: Çünkü çok çalıştım. Halbuki ben sana güvenmiştim.

• Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz, sadece anlatımda bir farklılık oluşur.

  Örnek: Duydum geliyormuşsun. (Anlam bozulmadı)

Ek Olan "-ki"

• İlgi eki veya sıfat yapan ek olarak kelimeye bitişik yazılır.

  Örnek: Evdeki eşyalar, seninki, yarınki sınav.

• Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur.

  Örnek: Evde eşyalar. (Anlam bozuldu)

• Genellikle "-ki" eki getirilen kelimenin sonuna "-ler" eki getirilerek kontrol edilebilir. Anlamlı oluyorsa ektir, anlamsız oluyorsa bağlaçtır.

  Örnek: Evdeki -> Evdekiler (Anlamlı, ek) / Duydum ki -> Duydumkiler (Anlamsız, bağlaç)

"mı/mi" Soru Ekinin Yazımı 🤔

"mı/mi" soru eki, her zaman ayrı yazılır ve kendinden sonra gelen ekler bitişik yazılır.

• Her zaman ayrı yazılır ve kendinden önceki kelimenin son hecesine göre ünlü uyumuna uyar.

  Örnek: Geldin mi? Okuyor musun? Anlatacak mıydı?

• Kendinden sonra gelen ekler soru ekine bitişik yazılır.

  Örnek: Çalışıyor musunuz? Gittiler miydi?

• Soru anlamı dışında kullanıldığında da ayrı yazılır.

  Örnek: Hava karardı mı eve döneriz. (Zaman anlamı) Güzel mi güzel bir gündü. (Pekiştirme anlamı)