Sözcükte anlam Ders Notu

9. Sınıf Edebiyat: Sözcükte Anlam 📚

Türkçede bir kelimenin anlamı, kullanıldığı yere ve bağlama göre değişiklik gösterebilir. Kelimelerin kazandığı bu farklı anlamlar, sözcükte anlam konusunu oluşturur. Bu konuyu temel olarak gerçek anlam, mecaz anlam ve terim anlam olmak üzere üç ana başlıkta inceleyeceğiz.

1. Gerçek Anlam (Temel Anlam)

Bir kelimenin akla gelen ilk, en bilinen ve sözlükteki ilk anlamıdır. Kelimenin akıldaki ilk karşılığıdır. Bu anlam, kelimenin temel anlamıdır ve hiçbir benzetme veya aktarma söz konusu değildir.

Örnekler:

• "Kapıyı açtı." (Kapı mekanizmasını çalıştırma eylemi)
• "Soğuk hava cildimi ürpertti." (Düşük sıcaklık)
• "Masada bir kitap vardı." (Okumak için yazılmış eser)

2. Mecaz Anlam

Bir kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak, benzetme yoluyla kazandığı yeni anlamdır. Kelime, yeni bir kavramı ifade etmek için kullanılır.

Örnekler:

• "Bu işin altından kalkamaz." (Başaramaz, yetiştiremez) - Burada "kalkmak" eylemi, fiziksel olarak yerden yükselmek anlamından uzaklaşmıştır.
• "Kadının sıcak bir gülüşü vardı." (İçten, samimi, sevecen) - Burada "sıcak" kelimesi, ısı anlamından uzaklaşarak bir duygu durumunu ifade etmiştir.
• "O, tam bir aslan gibiydi." (Cesur, yiğit) - Burada "aslan" kelimesi, hayvan adından çıkarak cesaret anlamında kullanılmıştır.

3. Terim Anlam

Bir bilim, sanat, meslek veya spor dalına özgü olan özel anlamdır. Bu kelimeler, ilgili alanda belirli bir kavramı karşılar.

Örnekler:

• Matematik: "Bu sorunun çözümü için karekök kullanmalıyız." (Geometrik bir şekil veya bir sayının kendisiyle çarpımının tersi olan işlem)
• Edebiyat: "Şiirde redif ve kafiye kullanılmış." (Şiirde dize sonlarında tekrarlanan ekler ve sesler)
• Müzik: "Piyanoda notalara basarak melodi çaldı." (Müzik seslerini gösteren işaret)
• Futbol: "Hakem, oyuncuya penaltı kararı verdi." (Futbolda kaleye vurulan serbest vuruş)

Anlam Bilimsel Kavramlar (9. Sınıf Bağlamında)

Sözcükte anlam konusunu daha iyi kavramak için bazı önemli kavramları bilmek faydalıdır:

• Eş Anlamlı (Anlamdaş) Kelimeler: Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları aynı olan kelimelerdir.
  • Örnek: yıl - sene, okul - mektep, siyah - kara
• Zıt Anlamlı (Karşıt Anlamlı) Kelimeler: Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları birbirine tamamen zıt olan kelimelerdir.
  • Örnek: kalın - ince, doğu - batı, genç - ihtiyar
• Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler: Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı olan kelimelerdir.
  • Örnek:
    • Yüz: Sayı (100), insan yüzü, denizde yüzmek
    • Çay: Bitki, içecek, dere
    • Gül: Çiçek, gülmek eylemi

Çözümlü Örnekler

Soru 1: Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerden hangisi mecaz anlamda kullanılmıştır?

A) Pencereden dışarıya baktı.

B) Bu konuyu anlamak için biraz düşün.

C) Soğuktan elleri buz tutmuştu.

D) Kitabın ilk sayfasını çevirdi.

Çözüm:

A) "Baktı" kelimesi burada görme eyleminin gerçek anlamında kullanılmıştır.

B) "Düşün" kelimesi, zihinsel bir eylem olan düşünme eyleminin gerçek anlamında kullanılmıştır.

C) "Buz tutmak" ifadesi, ellerin aşırı soğuktan hissizleşmesini, katılaşmasını anlatır. Bu, kelimenin gerçek anlamından uzaklaşarak bir durumu ifade etmesidir, yani mecaz anlamdır.

D) "Sayfa" kelimesi, kitabın bir bölümünü oluşturan kağıt parçası anlamında gerçek anlamıyla kullanılmıştır.

Cevap: C

Soru 2: Aşağıdaki kelime gruplarından hangisi sesteş kelimelere örnektir?

A) Hızlı - Çabuk

B) Güzel - Çirkin

C) Dal - Dal

D) Kitap - Ansiklopedi

Çözüm:

A) "Hızlı" ve "Çabuk" eş anlamlı kelimelerdir.

B) "Güzel" ve "Çirkin" zıt anlamlı kelimelerdir.

C) "Dal" kelimesi, ağacın dalı ve denizde dalmak eylemi olarak iki farklı anlama gelir. Yazılışları ve okunuşları aynıdır, anlamları farklıdır. Bu nedenle sesteş kelimedir.

D) "Kitap" ve "Ansiklopedi" arasında anlam ilişkisi vardır ancak sesteş değillerdir.

Cevap: C