💡 9. Sınıf Edebiyat: Ekler Çözümlü Örnekler

Ekler, kelimelere gelerek onları değiştiren veya yeni kelimeler oluşturan ses veya harf gruplarıdır.
Bu soruda, kelimelerin anlamlarını inceleyelim:

• A) evim: "ev" kelimesine "-im" iyelik eki gelmiş. Kelimenin temel anlamı değişmemiş, sadece kime ait olduğu belirtilmiş.
• B) kitapsız: "kitap" kelimesine "-sız" yapım eki gelmiş. Bu ek, "kitabı olmayan" anlamını katarak kelimenin anlamını tamamen değiştirmiştir.
• C) okullar: "okul" kelimesine "-lar" çoğul eki gelmiş. Kelimenin anlamı değişmemiş, sadece sayısı artmış.
• D) kalemi: "kalem" kelimesine "-i" belirtme (yalın haldeki ismin belirtme durumunu gösteren) eki gelmiş. Kelimenin temel anlamı değişmemiş.

Bu durumda, anlamı değiştiren ek "-sız" ekidir. ✅

"Gözlükçü" kelimesini köküne ve eklerine ayıralım:

• Kök: göz
• Ek 1: -lük (isimden isim yapım eki. "göz" kelimesine gelerek "gözlük" yani gözü koruyan alet anlamını vermiştir.)
• Ek 2: -çü (isimden isim yapım eki. "gözlük" kelimesine gelerek "gözlük yapan veya satan kimse" anlamını vermiştir.)

Burada hem yapım ekleri kullanılmıştır. 💡

Bu soruda, kelimeleri kök ve eklerine ayırarak incelememiz gerekiyor.

• A) oynuyorlardı: oyna- (kök) -yor (şimdiki zaman eki - çekim) -du (hikaye eki - çekim) -lar (3. çoğul şahıs eki - çekim). Sadece çekim eki almış.
• B) hazırlık: hazır (kök) -lık (isimden isim yapım eki). Sadece yapım eki almış.
• C) uzakta: uzak (kök) -ta (bulunma eki - çekim). Sadece çekim eki almış.
• D) Bahçedeki: bahçe (kök) -de (bulunma eki - çekim) -ki (ilgi eki - çekim). Sadece çekim eki almış.

Soruda bir hata olmuş gibi görünüyor. Ancak, eğer seçenekler arasında "hazırlıklar" gibi bir kelime olsaydı, "hazır" (kök) -lık (yapım) -lar (çekim) şeklinde hem yapım hem çekim eki almış olurdu. Mevcut seçenekler arasında bu durum sağlanmıyor. 🤔
Düzeltilmiş bir örnek olsaydı:
Eğer soru şöyle olsaydı: "A) Çocuklar parkta oynuyorlardı. B) Yarınki gezi için hazırlıklarımızı tamamladık. C) Evimiz çok uzakta kalmış. D) Bahçedeki çiçekler açmıştı."
Bu durumda B seçeneğindeki "hazırlıklarımızı" kelimesi incelenirdi:

• hazır (kök)
• -lık (yapım eki)
• -lar (çekim eki - çoğul)
• -ımız (çekim eki - iyelik)
• -ı (çekim eki - belirtme)

Bu kelime hem yapım hem de çekim eki almıştır. ✅

Kuralı hatırlayalım: İlk ek anlamı değiştirirse yapım, değiştirmezse çekim ekidir.
Şimdi kelimeleri inceleyelim:

• A) Gözlükçü: göz (kök) -> gözlük (yapım eki - anlam değişmiş) -> gözlükçü (yapım eki - anlam değişmiş). Kurala uyuyor.
• B) Kitapçı: kitap (kök) -> kitapçı (yapım eki - anlam değişmiş). Kurala uyuyor.
• C) Öğretmenlik: öğretmen (kök) -> öğretmenlik (yapım eki - anlam değişmiş). Kurala uyuyor.
• D) Evimiz: ev (kök) -> evim (çekim eki - iyelik, anlam değişmemiş) -> evimiz (çekim eki - iyelik, anlam değişmemiş). Bu kelimede ilk gelen ek "-im"dir ve bu bir çekim ekidir. Kurala uyuyor.

Soruda bir hata olmuş gibi görünüyor. Ancak, eğer soru "ilk gelen ekin yapım eki olup olmadığı" şeklinde olsaydı, D seçeneği doğru cevap olurdu çünkü ilk ek çekim ekidir. 🤔
Eğer soru şöyle olsaydı: "İlk gelen ekin yapım eki olmadığı kelime hangisidir?"
Bu durumda cevap D) Evimiz olurdu. Çünkü "ev" köküne gelen ilk ek "-im" bir çekim ekidir. ✅

"Ürünleri" kelimesini inceleyelim:

• Kök: ürün
• Ek 1: -ler (Çoğul eki - çekim eki. "Ürün" kelimesinin anlamını değiştirmemiş, sadece sayısını artırmıştır.)
• Ek 2: -i (Belirtme durumu eki - çekim eki. "Ürünler" kelimesinin anlamını değiştirmemiş, cümlenin tamamlayıcısı olmasını sağlamıştır.)

Burada kullanılan ekler çekim ekleridir. 📌

Yapım ekleri, kelimenin anlamını değiştiren veya yeni bir kelime türeten eklerdir. Çekim ekleri ise kelimenin anlamını değiştirmeden cümle içinde kullanılmasına yardımcı olur.
Şimdi kelimeleri inceleyelim:

• A) Kalemlik: "kalem" köküne "-lik" yapım eki gelerek "kalem konulan yer" anlamını vermiştir.
• B) Gözlük: "göz" köküne "-lük" yapım eki gelerek "gözü koruyan alet" anlamını vermiştir.
• C) Kitapçı: "kitap" köküne "-çı" yapım eki gelerek "kitap satan kimse" anlamını vermiştir.
• D) Okulda: "okul" köküne "-da" çekim eki gelerek "okulda bulunma" anlamını vermiştir. Bu ek, kelimenin anlamını değiştirmez.

Bu nedenle, yapım eki almayan kelime "Okulda"dır. ✅

"Çalışkan" kelimesini inceleyelim:

• Kök: çalış
• Ek: -kan (Bu ek, fiil köklerine gelerek o işi yapanı belirten bir isim türetir. Yani bir yapım ekidir.)

Bu durumda, "çalışkan" kelimesi bir yapım eki almıştır. 💡

"Heyecanlıyım" kelimesini kök ve eklerine ayıralım:

• Kök: heyecan
• Ek 1: -lı (Bu ek, isim köklerine gelerek o özelliğe sahip olma anlamı katar. Yani bir yapım ekidir.)
• Ek 2: -yım (Bu ek, birinci tekil şahıs iyelik ekidir. Yani bir çekim ekidir.)

Dolayısıyla, "heyecanlıyım" kelimesi hem yapım eki hem de çekim eki almıştır. 👉