Ekler Ders Notu

9. Sınıf Edebiyat: Ekler

Türkçede kelimelerin anlamını değiştiren veya yeni kelimeler türeten yapım ekleri ile kelimelerin anlamını veya türünü değiştirmeyen çekim ekleri, dilimizin zenginliğini oluşturan temel unsurlardır. Bu ekler, kelimelerin cümle içindeki görevlerini belirler ve dilin akıcılığını sağlar. 9. sınıfta ekler konusunu detaylı bir şekilde ele alarak, bu yapı taşlarının dilimizdeki yerini ve önemini anlayacağız.

1. Ekler ve Türleri

Ekler, tek başlarına anlamı olmayan ancak kelimelere eklenerek onlara yeni anlamlar katan veya kelimelerin çekimlenmesini sağlayan ses veya harf gruplarıdır. Ekler temel olarak ikiye ayrılır:

• Yapım Ekleri: Kelimeye yeni bir anlam kazandıran veya kelimenin türünü değiştiren eklerdir. Bu ekler, kelime kökünden yeni kelimeler türetir.
• Çekim Ekleri: Kelimenin anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece kelimeyi cümle içinde kullanmaya yarayan eklerdir.

2. Yapım Ekleri

Yapım ekleri, kelime köklerine gelerek onlardan yeni kelimeler türetir. Bu ekler, isimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil olmak üzere dört ana gruba ayrılır.

2.1. İsimden İsim Yapım Ekleri

İsim köklerine gelerek yeni isimler türeten eklerdir.

• -cı/-ci, -çu/-çü: Meslek, zanaat veya ilgili olma anlamı katar. Örnek: simitçi, gözcü.
• -lık/-lik: Aitlik, yer, durum veya meslek anlamı katar. Örnek: gözlük, evlik.
• -daş/-deş: Birlikte olma, ortaklık anlamı katar. Örnek: yurttaş, adadaş.
• -sız/-siz: Yokluk, olumsuzluk anlamı katar. Örnek: parasız, evsiz.

2.2. İsimden Fiil Yapım Ekleri

İsim köklerine gelerek fiil türeten eklerdir.

• -la/-le: Yapma, etme anlamı katar. Örnek: tuzlamak, morlamak.
• -lan/-len: Olma, kazanma anlamı katar. Örnek: yaşlanmak, öfkelenmek.
• -ar/-er: Geniş zaman anlamı katabilir veya fiil türetir. Örnek: gözermek, kulak.

2.3. Fiilden İsim Yapım Ekleri

Fiil köklerine gelerek isim türeten eklerdir.

• -ıcı/-ici, -ucu/-ücü: Yapan, ilgili anlamı katar. Örnek: yazıcı, koruyucu.
• -ak/-ek: Araç, yer veya durum anlamı katar. Örnek: tutak, kaçak.
• -gıç/-ğiç: Araç veya durum anlamı katar. Örnek: dalgıç, batgıç.

2.4. Fiilden Fiil Yapım Ekleri

Fiil köklerine gelerek yeni fiiller türeten eklerdir. Bu ekler, fiilin çatısını da değiştirebilir.

• -ır/-ir, -ar/-er: Ettirgenlik veya yeterlilik anlamı katabilir. Örnek: görürmek, bilermek.
• -t- / -dır- / -tır- : Ettirgenlik anlamı katar. Örnek: okutmak, kaçırmak.
• -l- / -n- / -ş- : Edilgenlik, dönüşlülük veya karşılıklılık anlamı katar. Örnek: sevilmek, anlamak, bakışmak.

3. Çekim Ekleri

Çekim ekleri, kelimenin anlamını veya türünü değiştirmeden, cümle içinde kullanılmasını sağlayan eklerdir. İki ana gruba ayrılır:

3.1. İsim Çekim Ekleri

İsimlere gelerek onları cümle içinde farklı görevlerde kullanmaya yarayan eklerdir.

• Hal (Durum) Ekleri: Yalın, belirtme (-ı, -i, -u, -ü), yönelme (-a, -e), bulunma (-da, -de), ayrılma (-dan, -den).
• Örnek: Ev (Yalın), Evi (Belirtme), Eve (Yönelme), Evde (Bulunma), Evden (Ayrılma).
• İyelik (Sahiplik) Ekleri: Bir varlığın kime ait olduğunu gösterir. Örnek: evim (benim evim), evin (senin evim), evi (onun evi), evimiz (bizim evimiz), eviniz (sizin eviniz), evleri (onların evi).
• Çoğul Ekleri: Varlıkların birden fazla olduğunu belirtir. Örnek: evler, ağaçlar.
• Soru Eki: Soru anlamı katar. Örnek: Geldin mi?, Bu nedir?

3.2. Fiil Çekim Ekleri

Fiillere gelerek zaman, şahıs, kip gibi anlamlar katan eklerdir.

• Zaman Ekleri: Fiilin hangi zamanda yapıldığını gösterir. (Gelecek zaman -ecek/-acak, geçmiş zaman -di/-d, şimdiki zaman -yor, geniş zaman -r/-ar/-er).
• Örnek: Gelecek, Geldi, Geliyor, Gelir.
• Şahıs Ekleri: Fiili kimin yaptığını gösterir. (Geldim, Geldin, Geldi, Geldik, Geldiniz, Geldiler).
• Kip Ekleri: Fiilin bildirdiği işin veya oluşun nasıl algılandığını gösterir. (Emir kipi, istek kipi, gereklilik kipi, şart kipi).
• Örnek: Gel (Emir), Gelesin (İstek), Gelmeli (Gereklilik), Gelirse (Şart).

4. Eklerin Cümledeki Önemi

Ekler, kelimelerin anlamlarını zenginleştirir, yeni kelimeler oluşturur ve cümlelerin dil bilgisi açısından doğru kurulmasını sağlar. Yapım ekleri sayesinde tek bir kökten pek çok farklı anlamda kelime türetilebilir. Çekim ekleri ise kelimelerin cümle içindeki işlevlerini belirleyerek anlamı netleştirir.

Çözümlü Örnek:

Verilen kelimedeki ekleri ve türlerini inceleyelim:

Kelime: Kitapçıdan

• Kitap: İsim kökü
• -çı: İsimden isim yapım eki (Meslek belirtir)
• -dan: Ayrılma hal eki (İsim çekim eki)

Bu kelimede bir yapım eki ve bir çekim eki bulunmaktadır.

Kelime: Okunuyor

• Oku: Fiil kökü
• -n: Fiilden fiil yapım eki (Edilgenlik)
• -uyor: Şimdiki zaman kipi eki (Fiil çekim eki)

Bu kelimede bir yapım eki ve bir çekim eki bulunmaktadır.