De ki'nin Yazımı Ders Notu

De Ki'nin Yazımı

Türkçede "de" ve "da" bağlacının yazımı, öğrencilerin sıkça karıştırdığı bir konudur. Bu bağlaçlar, cümleye farklı anlamlar katabilir ve doğru yazımları cümlenin anlamını etkiler. "De" ve "da" bağlacı, her zaman ayrı yazılır ve kendinden önceki kelimenin ünsüz uyumuna uyar. Ünlü uyumuna göre "de" veya "da" şeklinde olabilir. Eğer kelime "e" veya "i" gibi ince ünlü ile bitiyorsa "de", "a" veya "ı" gibi kalın ünlü ile bitiyorsa "da" şeklinde yazılır. Bu kural, "de" ve "da" bağlacının bitişik yazılan "de" ve "da" eklerinden ayrılmasını sağlar.

Bağlaç Olan "de" ve "da"

Bağlaç olan "de" ve "da"nın en belirgin özelliği, cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamının bozulmamasıdır. Ancak, cümlenin anlamında bir daralma veya vurgu değişikliği olabilir. Bağlaçlar, kelime anlamı taşımayan, sadece kelimeleri veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Bu nedenle, bağlaç olan "de" ve "da" daima ayrı yazılır.

Bağlaç Olan "de" ve "da"nın Özellikleri:

Her zaman ayrı yazılır.
Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz.
Kendinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre "de" veya "da" şeklinde söylenir (ünsüz uyumu).
Cümleye "bile", "hatta", "ayrıca" gibi anlamlar katabilir.
Üzerine çekme eki (-mı, -mi, -mu, -mü) geldiğinde kesme işaretiyle ayrılmaz.

Örnekler:

Ali de geldi. (Ali de geldi, başkaları da gelmişti.)
Kitapları da çantasına koydu. (Kitapları da koydu, başka eşyaları da vardı.)
Sen de mi geleceksin? (Senin de gelmen bekleniyordu.)
Bu filmi de izledim. (Daha önce başka filmler de izlemişti.)

Bulunma Durum Eki Olan "-de" ve "-da"

Bulunma durum eki olan "-de" ve "-da" ise, yer veya zaman bildiren kelimelere eklenir ve bitişik yazılır. Bu ekler, kelimenin bir parçasıdır ve cümleden çıkarıldığında kelimenin anlamı bozulur.

Bulunma Durum Eki Olan "-de" ve "-da"nın Özellikleri:

Her zaman bitişik yazılır.
Cümleden çıkarıldığında kelimenin anlamı bozulur.
Yer veya zaman bildirir.
Kendinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre "de" veya "da" şeklinde söylenir (ünsüz uyumu).

Örnekler:

Çocuklar bahçede oynuyor. (Bahçe kelimesine eklenmiş, yer bildiriyor.)
Sınav saat beşte başlayacak. (Beş kelimesine eklenmiş, zaman bildiriyor.)
Evde kimse yoktu. (Ev kelimesine eklenmiş, yer bildiriyor.)
Masanın üstünde bir kitap vardı. (Üst kelimesine eklenmiş, yer bildiriyor.)

Karşılaştırma ve Test Etme Yöntemi

Bağlaç olan "de" ile ek olan "-de"yi ayırt etmenin en kolay yolu, kelimeyi cümleden çıkarmaktır. Eğer kelimeyi çıkardığınızda cümle anlamlı kalıyorsa, bu bağlaçtır ve ayrı yazılır. Eğer cümle anlamsızlaşıyorsa, bu ektir ve bitişik yazılır.

Test Etme Yöntemi:

Cümledeki "de" veya "da"yı "bile" kelimesiyle değiştirmeyi deneyin. Eğer anlam korunuyorsa, bu bağlaçtır ve ayrı yazılır.

Örnek:

"Ali de geldi." cümlesinde "Ali bile geldi." dediğimizde anlam korunur. Bu yüzden "de" bağlaçtır ve ayrı yazılır.
"Çocuklar bahçede oynuyor." cümlesinde "Çocuklar bahçe bile oynuyor." dediğimizde anlam bozulur. Bu yüzden "-de" ektir ve bitişik yazılır.

Ünsüz Uyumu ve Ünlü Uyumu Kuralları

Türkçedeki "de" ve "da" yazımında hem ünsüz hem de ünlü uyumu kuralları etkilidir. Kelimenin son ünlüsüne göre "de" veya "da" şeklini alması ünlü uyumundan kaynaklanır. Örneğin, "evde" kelimesinde "e" ince ünlü olduğu için "-de" eki kullanılırken, "masada" kelimesinde "a" kalın ünlü olduğu için "-da" eki kullanılır. Bu kurallar, bağlaç ve ek için de geçerlidir.

Ünlü Uyumu Örnekleri:

Kalın Ünlüler (a, ı, o, u): Kitapta, okulda, yoldada
İnce Ünlüler (e, i, ö, ü): Evde, işte, günde

Bu kurallara dikkat ederek "de" ve "da"nın doğru yazımını kolayca öğrenebilirsiniz. Unutmayın, bağlaç olan "de" ve "da" her zaman ayrı yazılırken, bulunma durum eki olan "-de" ve "-da" bitişik yazılır.

Örnek Cümleler ve Çözümleri

Soru 1:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de" bağlacı yanlış yazılmıştır?

A) Yarın bende geleceğim.

B) O da bu habere çok sevindi.

C) Çocuklar parkta da oynuyordu.

D) Bu konuyu bende anlamıyorum.

Çözüm 1:

Bağlaç olan "de" ayrı yazılır. A seçeneğinde "bende" bitişik yazılmıştır. "Bende geleceğim" yerine "Bende bile geleceğim" dediğimizde anlam korunur, bu yüzden "de" bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır. Doğru yazımı "Ben de geleceğim" olmalıdır. Diğer seçeneklerde "de" bağlacı doğru yazılmıştır.

Soru 2:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek olan "-de" bitişik yazılmalıdır?

A) Bu ev de çok güzel.

B) Pazarda taze meyveler vardı.

C) O da bu fikri destekledi.

D) Siz de mi geliyorsunuz?

Çözüm 2:

B seçeneğinde "Pazarda" kelimesi yer bildiren bir ektir ve bitişik yazılmalıdır. "Pazarda taze meyveler vardı" cümlesinde "pazar bile taze meyveler vardı" dediğimizde anlam bozulur. Bu nedenle "-da" ektir ve bitişik yazılır. Diğer seçeneklerde "de" bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır.

Özetle:

Kullanım	Yazım	Örnek
Bağlaç Olan "de/da"	Ayrı Yazılır	Sen de gel.
Bulunma Eki "-de/-da"	Bitişik Yazılır	Evdeyim.