Birleşik veya ayrı yazılan kelimeler Ders Notu

9. Sınıf Edebiyat: Birleşik veya Ayrı Yazılan Kelimeler

Türkçede kelimelerin doğru yazımı, anlamı netleştirmek ve anlatım bozukluklarını önlemek açısından büyük önem taşır. Bu dersimizde, bitişik mi yoksa ayrı mı yazılması gerektiği karıştırılan kelime gruplarını inceleyeceğiz. Özellikle isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, birleşik fiiller ve ikilemelerin yazım kurallarına odaklanacağız.

İsim Tamlamaları ve Yazımı

Birinci kelimesi tamlayan, ikinci kelimesi tamlanan olan kelime gruplarıdır. Tamlayan ve tamlanan ek alabilir veya almayabilir. Bu grupların yazımı, tamlayan ve tamlananın durumuna göre değişir.

• Belirtili İsim Tamlamaları: Tamlayan ve tamlanan ek alır. Genellikle ayrı yazılırlar.
  • Örnek: kapının kolu, evin anahtarı
• Belirtisiz İsim Tamlamaları: Tamlayan ek almaz, tamlanan ek alır. Ayrı yazılırlar.
  • Örnek: okul bahçesi, sınıf başkanı
• Tamlama Ekleri ile Kurulan Tamlamalar: Tamlayanı veya tamlananı zamir olan veya tamlama ekleriyle kurulan gruplar da genellikle ayrı yazılır.
  • Örnek: benim kalemim, senin evin

Sıfat Tamlamaları ve Yazımı

Sıfatın, isimden önce gelerek onu nitelemesi veya belirtmesiyle oluşan gruplardır. Sıfat tamlamaları da genellikle ayrı yazılır.

• Örnek: kırmızı araba, üç elma, bazı insanlar

Birleşik Fiillerin Yazımı

Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiillerin yazımı önemlidir. Bu fiiller, anlamlarına ve kullanımlarına göre bitişik veya ayrı yazılabilir.

• Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Deyimleşmiş, kalıplaşmış fiillerdir ve bitişik yazılırlar.
  • Örnek: başvurmak, vazgeçmek, kaybolmak
• Kurallı Birleşik Fiiller: Yeterlilik, tezlik, yaklaşma ve sürerlik bildiren fiillerdir.
  • Yeterlilik Fiili (–ebilmek): Genellikle ayrı yazılır.
    • Örnek: yapabilirim (ayrı), gidebilirim (ayrı)
  • Tezlik Fiili (–ivermek): Genellikle ayrı yazılır.
    • Örnek: geliverdi (ayrı), bakıverdi (ayrı)
  • Yaklaşma Fiili (–eyazmak): Genellikle ayrı yazılır.
    • Örnek: düşeyazdım (ayrı), yaneyazdım (ayrı)
  • Sürerlik Fiili (–edurmak, –egelmek, –ekalmak): Genellikle ayrı yazılır.
    • Örnek: bakadurdu (ayrı), dinleggedeldi (ayrı)
• Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: Eğer yardımcı fiilden önceki kelime ses düşmesine veya ses değişmesine uğrarsa bitişik, uğramazsa ayrı yazılır.
  • Bitişik Yazılanlar: kaybolmak (kayıp olmak), men etmek (ses düşmesi yok ama kalıplaşmış), af etmek (ses düşmesi yok ama kalıplaşmış)
  • Ayrı Yazılanlar: izin vermek, namaz kılmak

İkilemelerin Yazımı

Anlamı güçlendirmek veya pekiştirmek amacıyla aynı kelimenin tekrarıyla veya yakın anlamlı kelimelerle kurulan gruplardır. İkilemeler her zaman ayrı yazılır.

• Örnek: ağır ağır, koşa koşa, pırıl pırıl, ev bark, sağ selamet

Ünvanlar ve Yazımı

Kişi adlarıyla kullanılan unvanlar, saygı ifade eden sözler ve meslek adları, özel isimle birlikte kullanıldığında bitişik veya ayrı yazılabilir. Bu durum, kelimenin türüne ve anlam bütünlüğüne göre değişir.

• Bitişik Yazılanlar: Binbaşı, Yüzbaşı, Profesör, Doktor (Eğer özel isimden sonra geliyorsa)
  • Örnek: Ali Yüzbaşı (ayrı), Yüzbaşı Ali (bitişik kabul edilir)
• Ayrı Yazılanlar: Sayın, Avukat, Mühendis (Eğer özel isimden önce geliyorsa)
  • Örnek: Sayın Vali, Avukat Ayşe Hanım

Özel Adlara Bağlanan Yapım ve Çekim Ekleri

Özel adlara gelen yapım ekleri ve bunlardan sonra gelen çekim ekleri bitişik yazılır. Ancak özel adlara gelen hal ekleri (iyelik, durum, bildirme) kesme işaretiyle ayrılır.

• Örnek: Türkçe (yapım eki), Atatürkçülük (yapım eki), İstanbul'da (hal eki), Ankara'ya (hal eki)

Günlük Yaşamdan Örnekler

Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bazı kelimelerin yazımına dikkat edelim:

• Her şey: Ayrı yazılır. (Herşey şeklinde yazmak yanlıştır.)
• Birkaç: Bitişik yazılır. (Bir kaç şeklinde yazmak yanlıştır.)
• Biraz: Bitişik yazılır. (Bir az şeklinde yazmak yanlıştır.)
• Herhangi: Bitişik yazılır. (Her hangi şeklinde yazmak yanlıştır.)
• Hiçbir: Bitişik yazılır. (Hiç bir şeklinde yazmak yanlıştır.)
• Cumartesi, Pazar: Bitişik yazılır.

Çözümlü Örnek:

Aşağıdaki cümlelerdeki yazım yanlışlarını bulup düzeltiniz.

1. Bu işi yapabilirim.
2. Onu gördügünde haber ver.
3. Herşey yolunda gidiyor.
4. Bir kaç gün sonra görüşürüz.

Çözüm:

1. Bu işi yapabilirim. (Doğru, yeterlilik fiili ayrı yazılır.)
2. Onu gördüğünde haber ver. (Yanlış: "gördüğünde" bitişik yazılır, çünkü "-dığında" zarf-fiil ekidir.)
3. Her şey yolunda gidiyor. (Yanlış: "Herşey" değil, "Her şey" ayrı yazılır.)
4. Birkaç gün sonra görüşürüz. (Yanlış: "Bir kaç" değil, "Birkaç" bitişik yazılır.)