📄 9. Sınıf Edebiyat: Birleşik veya ayrı yazılan kelimeler Çalışma Kağıdı

💡 Çözüm Adımları:

Türkçede birleşik kelimelerin yazımında temel olarak iki ana durum söz konusudur: bitişik yazılma ve ayrı yazılma.



Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler:

1. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Kelimeler: Bu tür kelimelerde, kelimeler gerçek anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam oluşturur. Örneğin, 'hanımeli' (bir çiçek türü), 'kuşburnu' (bir meyve türü), 'palamutbükü' (bir yer adı). Bu kelimeler tek bir kavramı karşılar ve bitişik yazılır.

2. Kurallı Birleşik Fiiller: Yeterlilik, tezlik, yeterlilik ve yaklaşma anlamları taşıyan bu fiiller (yapabilmek, alıvermek, düşeyazmak, varagelmek gibi) her zaman bitişik yazılır.

3. Belirtisiz İsim Tamlamaları: Tamlayanı ve tamlananı isimden oluşan ve tamlananın özne durumunda olduğu tamlamalar (demirbaş, başöğretmen, çamaşırhane gibi) genellikle bitişik yazılır.

4. Belgili İsim Tamlamaları: Bazı tamlamalar da bitişik yazılabilir (örn: akşamüstü).



Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler:

1. Yardımcı Fiillerle Kurulanlar (Anlamları Korunuyorsa): Eğer birleşik fiildeki iki kelime de kendi anlamını koruyorsa, ayrı yazılır. Örneğin, 'devam etmek', 'izin vermek'. Ancak 'kayıp etmek' yerine 'kaybetmek' gibi anlam değişimi varsa bitişik yazılır.

2. Bağlaçla Kurulanlar: 've', 'ile', 'ama', 'fakat' gibi bağlaçlarla birbirine bağlanan kelimeler ayrı yazılır (örn: ev ve iş, gece gündüz).

3. İsim Tamlamaları (Anlamları Korunuyorsa): Eğer isim tamlamasında kelimeler kendi anlamlarını koruyorsa ve kalıplaşmamışsa ayrı yazılır. Örneğin, 'buz dağı', 'çam balı'.



Örnekler:

* Anlamca Kaynaşmış: 'vapur' ve 'duman' kelimelerinden oluşan 'vapurdumanı' (bir tür balık) bitişik yazılır.

* Yardımcı Fiille Kurulan: 'koş' ve 'bilmek' kelimelerinden oluşan 'koşabilmek' yeterlilik anlamı taşıdığı için bitişik yazılır. Ancak 'devam etmek' kelimesinde 'devam' ve 'etmek' kendi anlamlarını koruduğu için ayrı yazılır.

💡 Çözüm Adımları:

Bu tür kelimelerle kurulan birleşik kelimelerin yazımı, kelimenin tamlama veya kalıplaşmış bir yapı oluşturup oluşturmadığına göre değişir.



Ayrı Yazılanlar:

Bu kelimeler, genellikle bir isim tamlaması oluşturuyorsa ve kendi anlamlarını koruyorlarsa ayrı yazılırlar. Bu tür kullanımlarda genellikle kelime grubunun anlamı, oluşturan kelimelerin anlamlarından çıkarılabilir.

* Örnekler:

* 'alt' ile: 'masanın altı', 'evin alt katı'

* 'üst' ile: 'binanın üst katı', 'göğsün üst kısmı'

* 'iç' ile: 'evin içi', 'işin iç yüzü'

* 'dış' ile: 'ülkenin dış politikası', 'kapının dış yüzeyi'

* 'yan' ile: 'evinin yanı', 'sokağın yanı'

* 'art' ile: 'kışın art havası' (burada 'art' kelimesi 'soğuk' anlamında kullanılmış ve ayrı yazılmıştır).

* 'ön' ile: 'evin ön tarafı', 'zamanın önü'

* 'arka' ile: 'evin arka bahçesi', 'zamanın arkası'

* 'sağ' ile: 'yolun sağı', 'sağ taraf'

* 'sol' ile: 'gölün solu', 'sol kol'

* 'büyük' ile: 'büyük şehir', 'büyükbaş hayvan'

* 'küçük' ile: 'küçük şehir', 'küçükbaş hayvan'

* 'tek' ile: 'tek başına', 'tek ev'

* 'çok' ile: 'çok katlı bina', 'çok sesli müzik'



Bitişik Yazılanlar:

Bu kelimeler, bazı durumlarda kalıplaşmış bir yapı oluşturarak yeni bir anlam kazanır ve bu durumda bitişik yazılırlar. Bu kelimeler genellikle tek bir kavramı ifade eder.

* Örnekler:

* 'alt' ile: 'altyazı', 'altgeçit', 'altüst' (bu kelime zarf olarak kullanıldığında bitişik yazılır).

* 'üst' ile: 'üst kat' (tamlamadır, ayrı), ama 'üst düzey', 'üstün körü' gibi kullanımlar bitişik olabilir.

* 'iç' ile: 'içten', 'içtenlik', 'içgörü', 'iç savaş'.

* 'dış' ile: 'dış kapı' (tamlamadır, ayrı), ama 'dış güç', 'dış hat', 'dış politika' (bu kullanımda bitişik yazılır).

* 'yan' ile: 'yan oda' (tamlamadır, ayrı), ama 'yanılmak' (fiil), 'yanardağ', 'yan etki'.

* 'art' ile: 'art niyet' (burada 'art' kelimesi 'kötü' anlamında kullanılmış ve bitişik yazılmıştır).

* 'ön' ile: 'öncelik', 'önlem', 'önsezi', 'ön söz'.

* 'arka' ile: 'arkadaş' (bu kelime köken olarak 'arka' ile ilgilidir ve bitişik yazılır).

* 'sağ' ile: 'sağanak', 'sağlık'.

* 'sol' ile: 'solak', 'soluk'.

* 'büyük' ile: 'büyükelçi'.

* 'küçük' ile: 'küçümsemek'.

* 'tek' ile: 'tekbir', 'tekke'.

* 'çok' ile: 'çoklu', 'çokluk'.

💡 Çözüm Adımları:

Verilen kelimelerin doğru yazılışları ve nedenleri şunlardır:



1. Herkez: Yanlış yazılmıştır. Doğrusu herkes'tir. Çünkü 'her' kelimesi belirsizlik bildiren 'kes' kelimesiyle birleşerek tek bir kelime oluşturur ve bu kelime bitişik yazılır.



2. Hiç bir: Yanlış yazılmıştır. Doğrusu hiçbir'dir. Çünkü 'hiç' kelimesi belirsizlik bildiren 'bir' kelimesiyle birleşerek tek bir kelime oluşturur ve bu kelime bitişik yazılır.



3. Anayasa: Doğru yazılmıştır. 'Ana' kelimesi 'temel, ana' anlamında kullanıldığında 'anayasa', 'anabacı' gibi kelimelerde bitişik yazılır.



4. Cumhurbaşkanı: Doğru yazılmıştır. 'Cumhur' ve 'başkanı' kelimeleri bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturan birleşik kelimeyi meydana getirmiştir. Bu tür unvan bildiren birleşik kelimeler genellikle bitişik yazılır.



5. Gökyüzü: Doğru yazılmıştır. 'Gök' ve 'yüzü' kelimeleri birleşerek yeni bir anlam (atmosfer tabakası) oluşturmuştur. Anlamca kaynaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.