💡 9. Sınıf Biyoloji: Temel bileşenler: inorganik moleküller su, mineraller karbohidratlar: monosakkaritler (riboz, deoksiriboz, fruktoz, glikoz, galaktoz), disakkaritler (sükroz, maltoz, laktoz), polisakkaritler (glikojen, nişasta, selüloz, kitin) yağlar: yağ asitleri, trigli Çözümlü Örnekler

Suyun bitkilerde taşınmasında iki temel kuvvet etkilidir:

• Kohezyon: Su moleküllerinin kendi aralarında kurdukları hidrojen bağları sayesinde birbirini çekmesidir. Bu sayede su, kopmayan bir sütun şeklinde hareket eder.
• Adhezyon: Su moleküllerinin, taşındıkları boruların (ksilem) çeperlerine tutunmasıdır.

✅ Bu iki kuvvet sayesinde su, yerçekimine zıt yönde metrelerce yükseğe taşınabilir.

Minerallerin vücudumuzdaki kritik görevleri şunlardır:

• Demir (Fe): Alyuvarlarda bulunan ve oksijen taşımakla görevli olan hemoglobinin yapısına katılır. Eksikliğinde anemi görülür.
• Kalsiyum (Ca): Kemik ve dişlerin yapısına katılır, kas kasılmasında ve kanın pıhtılaşmasında görev alır.
• İyot (I): Tiroid bezinden salgılanan tiroksin hormonunun yapısına katılır.
• Magnezyum (Mg): Kemiklerin yapısına katılır ve bitkilerde klorofilin merkez atomudur.

Monosakkaritler içerdikleri karbon sayısına göre gruplandırılır:

• a) Pentozlar: 5 karbonlu şekerlerdir. Riboz (RNA ve ATP'nin yapısında) ve Deoksiriboz (DNA'nın yapısında) olmak üzere iki çeşittir.
• b) Heksozlar: 6 karbonlu şekerlerdir (Glikoz, Fruktoz, Galaktoz). Kapalı formülleri: \[ C_6H_{12}O_6 \] şeklindedir.

💡 Not: Heksozların kapalı formülleri aynı, açık formülleri farklıdır; bu yüzden birbirinin izomeridirler.

Disakkarit sentezi bir dehidrasyon tepkimesidir ve aralarında glikozit bağı kurulur:

• Glikoz + Glikoz \(\rightarrow\) Maltoz (Arpa şekeri) + Su
• Glikoz + Fruktoz \(\rightarrow\) Sükroz/Sakkaroz (Çay şekeri) + Su
• Glikoz + Galaktoz \(\rightarrow\) Laktoz (Süt şekeri) + Su

✅ Her bir disakkarit oluşurken \( 1 \) molekül su açığa çıkar.

Polisakkaritler işlevlerine göre ikiye ayrılır:

• Depo Polisakkaritleri:
  • Nişasta: Bitkilerde glikozun depo formudur.
  • Glikojen: Bakteri, mantar ve hayvanlarda glikozun depo formudur.
• Yapı Polisakkaritleri:
  • Selüloz: Bitkilerin hücre çeperinin yapısına katılır.
  • Kitin: Eklem bacaklıların dış iskeletinde ve mantarların hücre çeperinde bulunur.

Bu durumun temel nedenleri şunlardır:

• Selüloz lifleri, sindirim kanalı boyunca ilerlerken bağırsak duvarındaki hücreleri mekanik olarak uyarır.
• Bu uyarı sonucunda bağırsak hücreleri mukus salgısını artırır.
• Artan mukus, besinlerin bağırsak içinde daha kolay ilerlemesini sağlar ve kabızlığı önler.

👉 Yani selüloz sindirilmese de sindirim sisteminin düzenli çalışması için elzemdir.

Trigliserit sentezi denklemi şu şekildedir:

1 Gliserol + 3 Yağ Asidi \(\rightarrow\) 1 Trigliserit + 3 Su

• Kullanılan Yağ Asidi Sayısı: \( 3 \)
• Kurulan Bağ Sayısı: Yağ asitleri ile gliserol arasında \( 3 \) adet ester bağı kurulur.
• Açığa Çıkan Su Sayısı: Kurulan bağ sayısı kadar, yani \( 3 \) molekül su oluşur.

Yağ asitlerinin karbon zincirindeki bağ yapısına göre farklar şöyledir:

• Doymuş Yağlar: Karbon atomları arasında tek bağ bulunur. Oda sıcaklığında katı haldedirler. Genellikle hayvansal kaynaklıdırlar.
  👉 Örnek: Tereyağı, kuyruk yağı.
• Doymamış Yağlar: Bazı karbon atomları arasında çift bağ bulunur. Oda sıcaklığında sıvı haldedirler. Genellikle bitkisel kaynaklıdırlar.
  👉 Örnek: Zeytinyağı, ayçiçek yağı.

⚠️ Doymuş yağların aşırı tüketimi kalp ve damar sağlığı açısından risk oluşturabilir.