Temel bileşenler: inorganik moleküller su, mineraller karbohidratlar: monosakkaritler (riboz, deoksiriboz, fruktoz, glikoz, galaktoz), disakkaritler (sükroz, maltoz, laktoz), polisakkaritler (glikojen, nişasta, selüloz, kitin) yağlar: yağ asitleri, trigli Ders Notu

💧 Canlıların Yapısındaki Temel Bileşenler

Canlıların yapısını oluşturan temel bileşenler inorganik ve organik olmak üzere iki ana gruba ayrılır. İnorganik bileşenler canlılar tarafından sentezlenemez, dışarıdan hazır alınır. Organik bileşenler ise canlılar tarafından sentezlenebilen, yapısında karbon, hidrojen ve oksijen atomlarını bir arada bulunduran moleküllerdır.

🌊 İnorganik Bileşenler: Su ve Mineraller

• Su: Canlıların büyük bir kısmını oluşturur. İyi bir çözücü olması, metabolik tepkimelerde görev alması ve vücut ısısının dengelenmesini sağlaması en önemli özellikleridir.
• Mineraller: Düzenleyici olarak görev yaparlar. Enzimlerin yapısına kofaktör olarak katılırlar. Örneğin, kalsiyum kemik yapısında yer alırken, demir hemoglobinin yapısına katılır.

🍞 Karbonhidratlar (Şekerler)

Karbonhidratlar, karbon, hidrojen ve oksijen atomlarından oluşur. Genel formülleri \( (CH_{2}O)_{n} \) şeklindedir. Enerji verici olarak ilk sırada kullanılırlar.

1. Monosakkaritler (Tek Şekerliler)

Sindirilmeden hücre zarından geçebilirler. Karbon sayılarına göre gruplandırılırlar:

• 5 Karbonlular (Pentozlar): Riboz (RNA'nın yapısında) ve Deoksiriboz (DNA'nın yapısında) bulunur.
• 6 Karbonlular (Heksozlar): Glikoz (üzüm şekeri), Fruktoz (meyve şekeri) ve Galaktoz (süt şekeri). Bu üç şeker birbirinin izomeridir. Kapalı formülleri \( C_{6}H_{12}O_{6} \) şeklindedir.

2. Disakkaritler (Çift Şekerliler)

İki monosakkaritin glikozit bağı ile birleşmesi sonucu oluşur. Bu sırada bir molekül su açığa çıkar (dehidrasyon sentezi).

• Glikoz + Glikoz = Maltoz + Su
• Glikoz + Fruktoz = Sükroz (Çay şekeri) + Su
• Glikoz + Galaktoz = Laktoz (Süt şekeri) + Su

3. Polisakkaritler (Çok Şekerliler)

Çok sayıda glikozun birleşmesiyle oluşurlar.

Polisakkarit	Görevi
Nişasta	Bitkisel depo
Glikojen	Hayvansal depo
Selüloz	Bitkisel yapı
Kitin	Hayvansal yapı

🧈 Yağlar (Lipitler)

Yağlar, karbonhidratlara göre daha fazla enerji verirler ancak solunumda kullanılmaları daha zordur. Yapılarında yağ asitleri ve gliserol bulunur. Trigliseritler (nötral yağlar), üç yağ asidinin bir gliserol ile ester bağı kurması sonucu oluşur.

Önemli Not: Bir trigliserit sentezlenirken \( 3 \) yağ asidi \( + 1 \) gliserol tepkimeye girer ve \( 1 \) trigliserit \( + 3 \) su açığa çıkar.

📝 Çözümlü Örnek

Soru: \( 10 \) tane glikoz molekülünün birleşerek bir polisakkarit oluşturması sonucunda kaç molekül su açığa çıkar?

Çözüm: Polisakkarit sentezinde kurulan bağ sayısı, monomer sayısının bir eksiğidir. \( n \) tane monomer birleşirse \( n-1 \) tane su açığa çıkar. \( 10-1 = 9 \) molekül su açığa çıkar.