Fiilimsiler Ders Notu

Fiilimsiler (Eylemsiler), fiillerden türeyen, fiilin tüm özelliklerini göstermeyen, ancak cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulurlar. Fiilimsiler, fiiller gibi olumsuzluk eki alabilirler, ancak kip ve kişi ekleri almazlar.

Fiilimsilerin Özellikleri 🤔

• Fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilirler.
• Fiil anlamını tamamen kaybetmezler, yani bir eylem bildirirler.
• Olumsuzluk eki (-ma, -me) alabilirler.
• Fiiller gibi kip (zaman) ve kişi (şahıs) ekleri almazlar. Bu yüzden çekimli fiil sayılmazlar.
• Cümlede yan cümlecik kurarlar.
• Cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılırlar.

1. İsim-Fiil (Mastar) ✨

İsim-Fiil Nedir?

Fiillerin isim görevinde kullanılmasını sağlayan fiilimsilerdir. Fiil kök veya gövdelerine -ma, -ış, -mak ekleri getirilerek yapılırlar. Bu ekleri "mayışmak" şeklinde kodlayarak akılda tutabiliriz.

Örnek Ekler:

• Gülmek -> gülmek
• Gelmek -> geliş
• Yazmak -> yazma

İsim-Fiil Örnekleri 📝

• Onun konuşmasını çok beğendim. (-ma eki)
• Bu kitabı okumak bana iyi geldi. (-mak eki)
• Arkadaşının gülüşünü unutamıyor. (-ış eki)
• Çocukların sessizce oynayışı herkesi şaşırttı. (-ış eki)
• Sınavdan önce bol bol tekrar yapmak önemlidir. (-mak eki)
• Bu soruyu çözme yöntemi çok basitti. (-ma eki)

Dikkat Edilmesi Gerekenler! ⚠️

• Kalıcı İsimler: Bazı isim-fiiller zamanla fiil özelliğini tamamen kaybederek bir varlığın veya kavramın adı haline gelirler. Bunlara "kalıcı isim" denir ve artık fiilimsi sayılmazlar.
  • Örnek: Dondurma çok severim. (Artık bir yiyeceğin adı, fiilimsi değil.)
  • Örnek: Annemle dolma yaptık. (Yemeğin adı, fiilimsi değil.)
  • Örnek: Bu binanın çakmak taşı çok sağlam. (Bir nesnenin adı, fiilimsi değil.)
  • Örnek: Köprüden karşıya geçiş yasaklandı. (Geçme eyleminin kendisi değil, geçilen yerin adı ya da eylemin soyut adı. Cümledeki anlamına dikkat edilmelidir.)
• Olumsuzluk Eki (-ma / -me): İsim-fiil eki olan "-ma, -me" ile olumsuzluk eki olan "-ma, -me" karıştırılmamalıdır.
  • Örnek: Bu soruyu çözme yöntemi kolaydı. (İsim-fiil)
  • Örnek: Bu soruyu çözme, çok zor. (Olumsuzluk eki almış çekimli fiil)

2. Sıfat-Fiil (Ortaç) 🌟

Sıfat-Fiil Nedir?

Fiillerin sıfat görevinde kullanılmasını sağlayan fiilimsilerdir. Fiil kök veya gövdelerine -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ekleri getirilerek yapılırlar. Bu ekleri "anası mezar dikecekmiş" şeklinde kodlayarak akılda tutabiliriz.

Örnek Ekler:

• Koşmak -> koşan
• Görmek -> gördük
• Gelecek -> gelecek

Sıfat-Fiil Örnekleri 📖

• Gelecek günler güzel olacak. (-ecek eki, "günler" ismini niteler)
• Koşan çocuk düştü. (-an eki, "çocuk" ismini niteler)
• Yıkılası dağlar var önümde. (-ası eki, "dağlar" ismini niteler)
• Bu, bilinmez bir gerçek. (-mez eki, "gerçek" ismini niteler)
• Okur yazar insanlar çoğalmalı. (-ur eki, "insanlar" ismini niteler)
• Çözdüğüm soruların hepsi doğruydu. (-dık eki, "soruların" ismini niteler)
• Pişmiş aş su katılmaz. (-miş eki, "aş" ismini niteler)

Dikkat Edilmesi Gerekenler! ⚠️

• Adlaşmış Sıfat-Fiil: Sıfat-fiiller niteledikleri isim düştüğünde, ismin görevini üstlenerek adlaşabilirler. Bu durumda da fiilimsi özelliklerini korurlar.
  • Örnek: Koşan çocuk (sıfat-fiil) -> Koşan (adlaşmış sıfat-fiil) düştü.
  • Örnek: Gelecek misafirler (sıfat-fiil) -> Gelecekler (adlaşmış sıfat-fiil) henüz gelmedi.
• Kip Ekleri ile Karıştırmama: Sıfat-fiil ekleri ile kip ekleri (zaman ekleri) karıştırılmamalıdır. Sıfat-fiiller çekimli fiil değildir, kip ve kişi eki almazlar.
  • Örnek: O, her gün koşar. (-ar geniş zaman eki, çekimli fiil)
  • Örnek: Koşar adım yanıma geldi. (-ar sıfat-fiil eki, "adım" ismini niteleyen fiilimsi)
  • Örnek: Yarın bize gelecek. (-ecek gelecek zaman eki, çekimli fiil)
  • Örnek: Gelecek yıl daha iyi olacak. (-ecek sıfat-fiil eki, "yıl" ismini niteleyen fiilimsi)

3. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç) 🚀

Zarf-Fiil Nedir?

Fiillerin zarf görevinde kullanılmasını sağlayan fiilimsilerdir. Cümlede durum veya zaman anlamı katarak yüklemi veya başka bir fiilimsiyi tamamlarlar. Fiil kök veya gövdelerine birçok farklı ek getirilerek yapılırlar. En sık kullanılan eklerden bazıları şunlardır: -ken, -alı (-eli), -madan (-meden), -ince (-ınca), -ip (-ıp, -up, -üp), -arak (-erek), -dıkça (-dikçe, -tıkça, -tikçe), -r...-mez, -a...-a (-e...-e), -casına (-cesine), -maksızın (-meksizin), -dığında (-diğinde).

Örnek Ekler:

• Gülmek -> gülerken
• Gelmek -> gelince
• Yazmak -> yazarak

Zarf-Fiil Örnekleri ✍️

• Ders çalışırken uyuyakalmış. (-ken eki, durum bildiren zarf-fiil)
• O gittili çok zaman oldu. (-alı eki, zaman bildiren zarf-fiil)
• Bana haber vermeden gitmiş. (-madan eki, durum bildiren zarf-fiil)
• Eve gelince seni ararım. (-ince eki, zaman bildiren zarf-fiil)
• Kitabı alıp gitti. (-ıp eki, durum bildiren zarf-fiil)
• Koşarak yanıma geldi. (-arak eki, durum bildiren zarf-fiil)
• Konuştukça rahatlıyordu. (-dıkça eki, zaman bildiren zarf-fiil)
• Güle güle oynuyorlardı. (-e...-e eki, durum bildiren zarf-fiil)
• Bu soruyu düşünmeksizin çözdü. (-meksizin eki, durum bildiren zarf-fiil)
• Yağmur yağar yağmaz içeri girdik. (-r...-mez eki, zaman bildiren zarf-fiil)

Dikkat Edilmesi Gerekenler! ⚠️

• Zarf-fiiller cümleye genellikle "nasıl" (durum) veya "ne zaman" (zaman) sorularına cevap veren bir anlam katarlar.
• Bazı zarf-fiil ekleri ikilemeler oluşturabilir (örn: gülerek gülerek, koşa koşa).

Fiilimsilerle İlgili Genel Kurallar ve Önemli Notlar ✅

• Fiilimsiler, fiil çekim eklerini (kip ve kişi ekleri) almazlar. Alırlarsa çekimli fiil olurlar.
• Fiilimsiler, fiiller gibi olumsuzluk ekini (-ma, -me) alabilirler.
• Fiilimsiler, cümlede yan cümlecik kurarak temel cümlenin bir öğesi olurlar.
• İsim-fiiller cümlede özne, nesne, dolaylı tümleç gibi isim görevinde kullanılabilirler.
• Sıfat-fiiller adlaşmış sıfat-fiil olarak da görev yapabilirler.
• Zarf-fiiller cümlede genellikle zarf tümleci görevinde bulunurlar.