Fiilimsiler Ders Notu

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler) Nedir?

Fiil kök veya gövdelerine getirilen özel yapım ekleriyle türetilen; cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklere fiilimsi (eylemsi) denir. Fiilimsiler fiil anlamını tamamen kaybetmezler ancak çekimli fiil gibi de kullanılamazlar.

✨ Fiilimsilerin Temel Özellikleri

• Fiil kök veya gövdelerinden türetilirler.
• Fiiller gibi kip (zaman) ve şahıs eklerini alamazlar; çekimlenemezler.
• Olumsuzluk eki olan -ma / -me ekini alabilirler (Örn: okumamak, gelmeyen).
• Cümlede yan cümlecik kurarlar ve yan cümleciğin yüklemi olurlar.
• Cümledeki görevlerine göre üç gruba ayrılırlar: İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.

1. İsim-Fiil (Mastar) 📝

Fiil kök veya gövdelerine -mak / -mek, -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş eklerinin getirilmesiyle oluşturulur. Bu ekleri aklınızda tutmak için "Ma-ış-mak" şeklinde kodlayabilirsiniz.

• Her sabah düzenli olarak yürümek sağlığa iyi gelir. (Fiilimsi: yürü-mek)
• Kitap okuma alışkanlığı küçük yaşlarda kazanılır. (Fiilimsi: oku-ma)
• Rüzgârın şiddetle esişi herkesi korkuttu. (Fiilimsi: es-iş)

⚠️ DİKKAT - Kalıcı İsimler: İsim-fiil eki aldığı hâlde zamanla bir varlığın veya kavramın kalıcı adı hâline gelen sözcükler fiilimsi özelliğini kaybeder.
• Pazardan iki kilo dondurma aldık. (Kalıcı İsim)
• Sütü buzlukta dondurma işlemi saatlerce sürdü. (İsim-Fiil)

2. Sıfat-Fiil (Ortaç) 🔍

Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle türetilen ve cümlede sıfat görevinde kullanılan sözcüklerdir. Ekleri: -an / -en, -ası / -esi, -maz / -mez, -ar / -er, -dık / -dik / -duk / -dük, -acak / -ecek, -mış / -miş / -muş / -müş. Bu ekler "Anası mezar dikecekmiş" biçiminde kodlanır.

• Koşan çocuk aniden yere düştü. (Nasıl çocuk? -> Koşan)
• Dönülmez akşamın ufkundayız. (Nasıl akşam? -> Dönülmez)
• Gülecek yüzler görmek insanı mutlu eder. (Nasıl yüzler? -> Gülecek)

⚠️ DİKKAT - Adlaşmış Sıfat-Fiil: Sıfat-fiilin nitelediği isim düştüğünde, sıfat-fiil o ismin eklerini alarak adlaşır.
• Çalışan öğrencileri ödüllendirdi. (Sıfat-fiil + İsim)
• Çalışanları ödüllendirdi. (Adlaşmış Sıfat-Fiil)

3. Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil) 🚀

Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle türetilen, cümlede yüklemi durum veya zaman yönünden niteleyen sözcüklerdir. Ekleri: -ken, -alı / -eli, -asiya / -esiye, -e ... -e, -madan / -meden, -dağında / -değinde, -ıp / -ip / -up / -üp, -arak / -erek, -dıkça / -dikçe, -r ... -mez, -casına / -cesine, -meksizin / -maksızın.

Anlam Türü	Sorulan Soru	Örnek Cümle
Durum	Nasıl?	Sınıfa gülerek girdi.
Zaman	Ne zaman?	Ödevini bitirince aradı.

🎯 Çözümlü LGS Örnek Soruları

Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi kullanılmamıştır?

A) Gün biterken kuşlar yuvalarına dönüyor.
B) Yapılacak işleri tek tek listeledi.
C) Dün akşam parkta arkadaşlarıyla sohbet etti.
D) Sabah erkenden yürüyüşe çıkmayı planlıyor.

Çözüm:
A seçeneğinde "biterken" (zarf-fiil), B seçeneğinde "yapılacak" (sıfat-fiil), D seçeneğinde ise "çıkmayı" (isim-fiil) fiilimsidir. C seçeneğinde geçen "sohbet etti" ifadesi çekimli fiildir ve cümlede herhangi bir fiilimsi bulunmamaktadır. Doğru Cevap: C

Soru 2

Zarf-fiiller cümleye durum veya zaman anlamı katar.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil cümleye zaman anlamı katmıştır?

A) Çocuklar güle oynaya okula gittiler.
B) Yağmur dindiğinde dışarı çıkacağız.
C) Hiç durmaksızın çalışmaya devam etti.
D) Soruları hızla okuyarak cevabı buldu.

Çözüm:
A seçeneğinde "güle oynaya" (Durum: Nasıl gittiler?), C seçeneğinde "durmaksızın" (Durum: Nasıl devam etti?), D seçeneğinde "okuyarak" (Durum: Nasıl buldu?) zarf-fiilleridir. B seçeneğinde yer alan "dindiğinde" zarf-fiili ise yükleme sorulan "Ne zaman çıkacağız?" sorusuna yanıt verir ve cümleye zaman anlamı katmıştır. Doğru Cevap: B