Fiilde Çatı Ders Notu

Fiillerin özne ve nesne ile olan ilişkisine göre kazandıkları özelliğe "fiilde çatı" denir. Fiilde çatı özelliği, sadece yüklemi fiil olan cümlelerde aranır. İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.

Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları 🧑‍🏫

Fiillerin özne ile olan ilişkisine göre dörde ayrılır:

• Etken Fiiller
• Edilgen Fiiller
• Dönüşlü Fiiller
• İşteş Fiiller

1. Etken Fiiller ✅

İşi yapan gerçek bir öznenin (gizli özne veya gerçek özne) bulunduğu fiillerdir. Fiilin bildirdiği işi yapan belli ve aktiftir. Bu fiillerde -n, -l ekleri bulunmaz.

Örnekler:

• Annem yemek yaptı. (Yapan: Annem - gerçek özne)
• O, dün bize uğradı. (Uğrayan: O - gerçek özne)
• Bütün soruları ben çözdüm. (Çözen: Ben - gizli özne)

2. Edilgen Fiiller passive

Fiilin bildirdiği işi yapan gerçek bir öznenin bulunmadığı, işten etkilenen "sözde özne"nin olduğu fiillerdir. Fiil kök veya gövdesine -l, -n ekleri getirilerek oluşturulur.

Örnekler:

• Kapı açıldı. (Açma işini yapan belli değil, kapı işten etkilenen 'sözde özne'dir.)
• Sınıf temizlendi. (Temizleme işini yapan belli değil, sınıf 'sözde özne'dir.)
• Çöpler toplandı. (Toplama işini yapan belli değil, çöpler 'sözde özne'dir.)

3. Dönüşlü Fiiller 🔄

İşi yapan öznenin, yaptığı işten kendisinin etkilendiği fiillerdir. Yani özne hem işi yapar hem de yaptığı işten etkilenir. Edilgen fiillerde olduğu gibi fiil kök veya gövdesine -l, -n ekleri getirilerek oluşturulur.

Örnekler:

• Çocuk aynada kendine bakındı. (Bakan da o, bakma işinden etkilenen de o.)
• Adam, olanlara çok üzüldü. (Üzülen de o, üzülme işinden etkilenen de o.)
• Bebek, annesini görünce hemen sevindi. (Sevinen de o, sevinme işinden etkilenen de o.)

Dönüşlü ve Edilgen Fiil Farkı: Edilgen fiillerde işi yapan belli değildir ve "sözde özne" bulunur. Dönüşlü fiillerde ise işi yapan bellidir ve yaptığı işten kendisi etkilenir.

4. İşteş Fiiller 🤝

Fiilin bildirdiği işin birden çok özne tarafından ya birlikte ya da karşılıklı yapıldığını gösteren fiillerdir. Fiil kök veya gövdesine -iş, -ış, -uş, -üş ekleri getirilerek oluşturulur.

Örnekler:

• Çocuklar parkta koşuştu. (Birlikte yapma anlamı)
• İki arkadaş bahçede selamlaştı. (Karşılıklı yapma anlamı)
• Kuşlar gökyüzünde uçuşuyor. (Birlikte yapma anlamı)

Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları 🎯

Fiillerin nesne ile olan ilişkisine göre dörde ayrılır:

• Geçişli Fiiller
• Geçişsiz Fiiller
• Oldurgan Fiiller
• Ettirgen Fiiller

1. Geçişli Fiiller ➡️

Nesne alabilen fiillerdir. Yükleme sorulan "neyi?", "kimi?", "ne?" sorularından birine cevap verebilen fiillerdir. Ayrıca fiilin önüne "onu" kelimesi getirilebiliyorsa o fiil geçişlidir.

Örnekler:

• Kitabı okudu. (Neyi okudu? Kitabı. / Onu okudu.)
• Evi temizledim. (Neyi temizledim? Evi. / Onu temizledim.)
• Mektup yazıyorum. (Ne yazıyorum? Mektup. / Onu yazıyorum.)

2. Geçişsiz Fiiller 🚫

Nesne alamayan fiillerdir. Yükleme sorulan "neyi?", "kimi?", "ne?" sorularına cevap veremeyen fiillerdir. Fiilin önüne "onu" kelimesi getirilemez.

Örnekler:

• Çocuklar bahçede oynuyor. (Neyi oynuyor? Kimi oynuyor? Ne oynuyor? Cevap yok. / Onu oynuyor. - Anlamsız)
• Sabah erkenden uyandım. (Neyi uyandım? Kimi uyandım? Ne uyandım? Cevap yok. / Onu uyandım. - Anlamsız)
• Yüksek sesle güldü. (Neyi güldü? Kimi güldü? Ne güldü? Cevap yok. / Onu güldü. - Anlamsız)

3. Oldurgan Fiiller 🛠️

Geçişsiz bir fiile -r, -t, -tır (-dir) ekleri getirilerek geçişli hâle getirilen fiillerdir. Yani başlangıçta nesne alamayan bir fiil, bu eklerle nesne alabilir duruma gelir.

Örnekler:

• Gülmek (geçişsiz) \(\rightarrow\) güldürmek (geçişli) (Onu güldürdü.)
• Uyumak (geçişsiz) \(\rightarrow\) uyutmak (geçişli) (Onu uyuttu.)
• Pişmek (geçişsiz) \(\rightarrow\) pişirmek (geçişli) (Onu pişirdi.)

4. Ettirgen Fiiller ➕

Geçişli bir fiile -r, -t, -tır (-dir) ekleri getirilerek fiilin geçişlilik derecesi artırılan fiillerdir. Yani fiilin işini başkasına yaptırma anlamı taşır. Ettirgen fiillerde eylemi başkasına yaptırma anlamı vardır.

Örnekler:

• Yazmak (geçişli) \(\rightarrow\) yazdırmak (geçişli, başkasına yaptırma) (Mektubu yazdırdı.)
• Okumak (geçişli) \(\rightarrow\) okutmak (geçişli, başkasına yaptırma) (Kitabı okuttu.)
• Temizlemek (geçişli) \(\rightarrow\) temizletmek (geçişli, başkasına yaptırma) (Odayı temizletti.)

Oldurgan ve Ettirgen Fiil Farkı: Oldurgan fiiller geçişsiz fiillerin geçişli hâle getirilmesiyle oluşurken, ettirgen fiiller zaten geçişli olan fiillerin geçişlilik derecesini artırır ve işi başkasına yaptırma anlamı katar.