Cümle Türleri Ders Notu

Cümleler, taşıdıkları anlam, yüklemin türü, öğelerinin dizilişi ve yapıları gibi farklı özelliklere göre çeşitli türlere ayrılır. Bu sınıflandırma, bir cümlenin dil bilgisel yapısını ve ifade biçimini daha iyi anlamamızı sağlar.

1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler 🚀

Bir cümlenin yüklemi, o cümlenin fiil cümlesi mi yoksa isim cümlesi mi olduğunu belirler.

• Fiil Cümlesi

  Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Eylem bildiren kelimeler yüklem görevindedir.

  Örnek: Yarınki sınava çok çalıştım.
  Örnek: Her sabah erken kalkarız.

• İsim Cümlesi

  Yüklemi isim soylu bir sözcük (isim, zamir, sıfat, edat grubu vb.) olan ve genellikle ek fiil alarak yüklemleşen cümlelerdir.

  Örnek: En sevdiğim renk mavidir.
  Örnek: Bu kitap gerçekten çok güzelmiş.
  Örnek: Sorumlu olan bendim.

2. Öğe Dizilişine Göre Cümleler 🎯

Cümledeki öğelerin (özne, nesne, tümleçler, yüklem) sıralanışına göre cümleler üçe ayrılır.

• Kurallı (Düz) Cümle

  Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. Türkçenin doğal söz dizimi kuralına uyar.

  Örnek: Çocuklar parkta neşeyle oynuyor.
  Örnek: Annem bize lezzetli yemekler yaptı.

• Devrik Cümle

  Yüklemi sonda bulunmayan (başta veya ortada olan) cümlelerdir. Özellikle şiirlerde ve günlük konuşmada sıkça kullanılır.

  Örnek: Çok sevdim o günleri.
  Örnek: Bekliyorum seni her akşam.

• Eksiltili Cümle

  Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun veya dinleyicinin tamamlamasına bırakılmış cümlelerdir. Cümle sonunda üç nokta (...) kullanılır.

  Örnek: Önümüzde yemyeşil bir ova, uzakta masmavi dağlar...
  Örnek: Koca bir ömür, anılarla dolu...

3. Anlamına Göre Cümleler ✅

Cümlelerin ifade ettiği yargının olumlu, olumsuz, soru veya ünlem bildirip bildirmediğine göre yapılan sınıflandırmadır.

• Olumlu Cümle

  Yüklemde bildirilen işin yapıldığını, olduğunu veya var olduğunu ifade eden cümlelerdir. Biçimce olumsuzluk eki alsa bile anlamca olumlu olabilir.

  Örnek: Hava bugün çok güzel.
  Örnek: Bu habere sevinmedim der miyim hiç? (Anlamca olumlu)

• Olumsuz Cümle

  Yüklemde bildirilen işin yapılmadığını, olmadığını veya var olmadığını ifade eden cümlelerdir. Genellikle -me/-ma, -sız/-siz, yok, değil gibi ek ve sözcüklerle oluşturulur.

  Örnek: Bu konuyu henüz anlamadım.
  Örnek: Okulda hiç kimse yoktu.
  Örnek: O, sorumsuz bir öğrenci değildir.

• Soru Cümlesi

  Bir şey öğrenmek veya onaylatmak amacıyla soru eki (mı, mi, mu, mü) veya soru sözcükleri (kim, ne, nerede, nasıl vb.) kullanılarak oluşturulan cümlelerdir. Sonunda soru işareti (?) bulunur.

  Örnek: Yarınki toplantıya sen de gelecek misin?
  Örnek: Bu soruyu kim çözdü?

• Ünlem Cümlesi

  Sevinç, korku, şaşkınlık, acı, heyecan gibi yoğun duyguları veya seslenmeleri ifade eden cümlelerdir. Sonunda ünlem işareti (!) bulunur.

  Örnek: Eyvah, otobüsü kaçırdım!
  Örnek: Vay be, ne kadar da büyümüşsün!
  Örnek: Dur orada!

4. Yapısına Göre Cümleler 🏗️

Cümlelerin kaç yüklem taşıdığına ve bu yüklemlerin birbirleriyle olan ilişkisine göre yapılan sınıflandırmadır. Bu bölüm, genellikle en dikkatli incelenmesi gereken kısımdır.

• Basit Cümle

  Tek bir yargı bildiren, yani tek bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bulunmayan cümlelerdir.

  Örnek: Öğrenciler dersi dikkatle dinledi.
  Örnek: Annem pazardan sebze aldı.

• Birleşik Cümle

  Bir temel cümle ve bu temel cümleyi anlamca tamamlayan en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir. Yan cümlecik, temel cümlenin herhangi bir öğesi gibi işlev görebilir.

  • Girişik Birleşik Cümle

    Yan cümlecik, fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ile kurulmuş birleşik cümlelerdir. Temel cümlenin içinde bir fiilimsi bulunur.

    Örnek: Gelen misafirleri kapıda karşıladık. (Gelen: sıfat-fiil)
    Örnek: Sınavı kazanmak için çok çalıştı. (Kazanmak: isim-fiil)

  • Şartlı Birleşik Cümle

    Yan cümlecik, temel cümlenin şartını bildiren ve -se/-sa şart ekiyle kurulan birleşik cümlelerdir.

    Örnek: Hava güzel olursa pikniğe gideriz.
    Örnek: Erken yatarsa sabah dinç kalkar.

  • Ki'li Birleşik Cümle

    Yan cümlecik, temel cümleye "ki" bağlacı ile bağlanan birleşik cümlelerdir. "ki" bağlacından önceki kısım temel cümle, sonraki kısım yan cümlecik olur.

    Örnek: Duydum ki unutmuşsun beni.
    Örnek: Anladım ki bu iş böyle olmaz.

  • İç İçe Birleşik Cümle

    Bir cümlenin, başka bir cümlenin içinde tırnak içinde veya tırnaksız olarak kullanıldığı birleşik cümlelerdir. İçteki cümle, dıştaki cümlenin genellikle nesnesi olur.

    Örnek: Öğretmen "Yarın sınav var." dedi.
    Örnek: Babam bana dikkatli olmamı söyledi.

• Sıralı Cümle

  En az iki yüklemi olan, yani en az iki cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir.

  • Bağımlı Sıralı Cümle

    Sıralı cümleleri oluşturan cümlelerden en az bir öğenin (özne, nesne, tümleç vb.) ortak olduğu cümlelerdir.

    Örnek: Çocuk koştu, (çocuk) eğlendi. (Ortak özne: çocuk)
    Örnek: Arkadaşını çok sever, (arkadaşına) her zaman yardım ederdi. (Ortak nesne: arkadaşını / Ortak dolaylı tümleç: arkadaşına)

  • Bağımsız Sıralı Cümle

    Sıralı cümleleri oluşturan cümlelerin hiçbir öğesinin ortak olmadığı cümlelerdir.

    Örnek: Yağmur yağıyor, çocuklar içeri girdi.
    Örnek: Kuşlar uçuyordu, rüzgar esiyordu.

• Bağlı Cümle

  En az iki yüklemi olan, yani en az iki cümlenin "ve, veya, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, oysa, halbuki, hatta, ne...ne..., ya...ya..." gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir.

  Örnek: Dışarı çıkmak istiyorum ama hava çok soğuk.
  Örnek: Ne geldi ne de telefon etti.