Çatı Ders Notu

8. Sınıf Türkçe: Cümlede Çatı

Cümlede çatı, fiil cümlelerinde öznenin işi yapıp yapmadığına veya işten etkilenip etkilenmediğine göre belirlenir. Cümlede çatı aranırken cümlenin yükleminin bir fiil olması gerekir. İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.

1. Fiil Çatısı: Öznesine Göre Fiiller

Fiil çatısı, yüklemdeki fiilin bildirdiği işi yapanın kim olduğu veya işten etkilenenin kim olduğu ile ilgilidir. Öznesine göre fiiller ikiye ayrılır:

a) Etken Fiiller

Etken fiillerde işi yapan belli bir özne vardır. Özne, fiilin bildirdiği eylemi doğrudan gerçekleştirir. Bu tür cümlelerde özne ile yüklem arasında "işi yapan" ilişkisi bulunur.

• Örnek 1: Öğrenciler dersi dikkatle dinledi.
  • Özne: Öğrenciler (Dersi dinleme işini yapanlar)
  • Yüklem: dinledi (Etken fiil)
• Örnek 2: Kuşlar sabahları cıvıldaşır.
  • Özne: Kuşlar (Cıvıldaşma işini yapanlar)
  • Yüklem: cıvıldaşır (Etken fiil)

b) Edilgen Fiiller

Edilgen fiillerde işi yapan belli değildir veya işten çok işin kendisine önem verilir. Edilgen çatılı fiiller genellikle "-n" veya "-l" eklerini alırlar. Cümlede "başkası tarafından" anlamı vardır.

• Örnek 1: Ders öğrenciler tarafından dikkatle dinlendi.
  • Özne: Ders (İşten etkilenen)
  • Yüklem: dinlendi (Edilgen fiil, "-n" eki almış)
  • (Gizli Özne/İşi Yapan: Öğrenciler)
• Örnek 2: Kapı kapatıldı.
  • Özne: Kapı (İşten etkilenen)
  • Yüklem: kapatıldı (Edilgen fiil, "-l" eki almış)
  • (Gizli Özne/İşi Yapan: Belli değil)

Önemli Not: Edilgen çatılı fiillerde özne, işten etkilenen varlıktır. "Kim tarafından?" sorusuna cevap veren unsur ise gerçek öznedir ve genellikle cümlede yer almaz.

2. Fiil Çatısı: Nesnesine Göre Fiiller

Fiil çatısı, yüklemdeki fiilin nesne alıp alamaması ile ilgilidir. Nesnesine göre fiiller üç gruba ayrılır:

a) Geçişli Fiiller

Geçişli fiiller, nesne alabilen fiillerdir. "Neyi?" veya "Kimini?" sorularına cevap verirler. Bu fiillerin başına "onun" kelimesi getirildiğinde anlam bozulmaz.

• Örnek 1: Çocuk topu attı.
  • Nesne: topu (Neyi attı? -> topu)
  • Yüklem: attı (Geçişli fiil)
• Örnek 2: Öğretmen kitabı okudu.
  • Nesne: kitabı (Neyi okudu? -> kitabı)
  • Yüklem: okudu (Geçişli fiil)

b) Geçişsiz Fiiller

Geçişsiz fiiller, nesne alamayan fiillerdir. "Neyi?" veya "Kimini?" sorularına cevap vermezler. Bu fiillerin başına "onun" kelimesi getirildiğinde anlam bozulur.

• Örnek 1: Çocuk uyudu.
  • Nesne: Yok (Neyi uyudu? -> Anlamsız)
  • Yüklem: uyudu (Geçişsiz fiil)
• Örnek 2: Yağmur yağıyor.
  • Nesne: Yok (Neyi yağıyor? -> Anlamsız)
  • Yüklem: yağıyor (Geçişsiz fiil)

c) Ettirgen Fiiller

Ettirgen fiiller, geçişli bir fiilin "-dır", "-tır", "-r", "-t" ekleriyle başka bir nesne alacak hale getirilmesidir. Ettirgen fiillerde işi yapan başkadır, işten etkilenen ise başka bir varlıktır.

• Örnek 1: Anne çocuğu uyuttu.
  • Temel Fiil: uyu (geçişsiz)
  • Ettirgen Fiil: uyuttu (geçişli)
  • Nesne: çocuğu (Kimi uyuttu? -> çocuğu)
• Örnek 2: Öğretmen öğrenciye okuttu.
  • Temel Fiil: oku (geçişli)
  • Ettirgen Fiil: okuttu (geçişli)
  • Nesne: öğrenciye (Kimi okuttu? -> öğrenciye)

d) Oldurgan Fiiller

Oldurgan fiiller, geçişsiz bir fiilin "-dır", "-tır", "-r", "-t" ekleriyle geçişli hale getirilmesidir.

• Örnek 1: Çocuk ağladı. (Geçişsiz)
  Anne çocuğu ağlattı. (Oldurgan - Ettirgen de denir)
  • Temel Fiil: ağla (geçişsiz)
  • Oldurgan Fiil: ağlattı (geçişli)
  • Nesne: çocuğu (Kimi ağlattı? -> çocuğu)
• Örnek 2: Çimen yeşerdi. (Geçişsiz)
  Güneş çimeni yeşertti. (Oldurgan - Ettirgen de denir)
  • Temel Fiil: yeşer (geçişsiz)
  • Oldurgan Fiil: yeşertti (geçişli)
  • Nesne: çimeni (Neyi yeşertti? -> çimeni)

Özet Tablo:

Kategori	Açıklama	Örnek
Etken	İşi yapan bellidir.	Çocuk resim yaptı.
Edilgen	İşi yapan belli değil veya işten etkilenen önemlidir. (-n, -l eki)	Resim çocuk tarafından yapıldı.
Geçişli	Nesne alabilir. (Neyi? Kimini?)	Çocuk resmi çizdi.
Geçişsiz	Nesne alamaz.	Çocuk uyudu.
Ettirgen	Geçişli fiilden türemiş, işi başkasına yaptırma anlamı taşır.	Anne çocuğu oynattı.
Oldurgan	Geçişsiz fiilden türemiş, geçişli hale gelmiş fiil.	Çocuk gülümsedi. Annesi çocuğu güldürdü.

Çözümlü Örnek:

Cümle: Bahçe çiçeklerle donatıldı.

1. Yüklem fiil mi? Evet, "donatıldı".

2. Öznesine göre: "Donatıldı" fiilinde işi yapan belli değil, işten etkilenen "bahçe"dir. "-l" eki almıştır. Bu yüzden edilgen çatılıdır.

3. Nesnesine göre: "Neyi donatıldı?" veya "Kimi donatıldı?" sorularına cevap vermez. Bu yüzden geçişsizdir.

Cümle: Öğretmen, öğrencilere yeni bir konu anlattı.

1. Yüklem fiil mi? Evet, "anlattı".

2. Öznesine göre: İşi yapan "öğretmen" bellidir. Bu yüzden etken çatılıdır.

3. Nesnesine göre: "Neyi anlattı?" -> "yeni bir konu". Nesne alabilmektedir. Bu yüzden geçişlidir.