Ek fiil ve anlatım bozukluğu Ders Notu

Ek Fiil ve Anlatım Bozuklukları: 7. Sınıf Türkçe 📚

Türkçede cümleleri daha anlamlı ve kurallı hale getirmek için kullandığımız bazı yapılar vardır. Bu yapılar, cümlenin anlamını zenginleştirir ve anlatımımızı güçlendirir. Bu dersimizde ek fiilleri ve ek fiillerle ilgili olabilecek anlatım bozukluklarını öğreneceğiz.

Ek Fiil Nedir?

Ek fiiller, tek başına bir anlamı olmayan, kendinden önceki kelimeye eklenerek o kelimeyi yüklem yapan "idi", "imiş", "ise", "ideal" ekleridir. Bu ekler, isim soylu kelimelere (isim, sıfat, zamir, zarf) gelerek onları yüklem yapar veya fiillere gelerek zaman kayması (birleşik zamanlı fiiller) oluşturur. Ek fiillerin temel görevi, cümlenin yüklemini oluşturmaktır.

Ek Fiilin Görevleri

1. İsim ve İsim Soylu Kelimeleri Yüklem Yapma: Ek fiiller, isimlere, sıfatlara, zamirlere ve zarflara gelerek onları cümlenin yüklemi yapar. Bu durumda ek fiil, kelimenin sonuna eklenir ve genellikle "-dı", "-miş", "-se", "-dir" şeklinde görülür.
2. Fiillere Gelerek Birleşik Zamanlı Fiil Oluşturma: Ek fiiller, fiillerin geçmiş zaman veya dilek kipleriyle (şart, geniş zaman) kullanılarak birleşik zamanlı fiiller oluşturur.

Ek Fiilin Çekimi

Ek fiiller, tıpkı diğer fiiller gibi zamanlara ve şahıslara göre çekimlenir. Ek fiilin çekimli halleri şunlardır:

• Bildirme (Haber) Kipleri:
• Görülen Geçmiş Zaman: kelime + -dı (idi)
• Duyulan Geçmiş Zaman: kelime + -miş (imiş)
• Şimdiki Zaman: kelime + -yor (iyormuş - nadir kullanılır, genellikle "-dir" ile karşılık bulur)
• Gelecek Zaman: kelime + -ecek/acak (ise)
• Geniş Zaman: kelime + -r (ise)
• Dilek Kipleri:
• Gereklilik Kipi: kelime + -meli/malı (idi)
• Şart Kipi: kelime + -se/sa (idi)
• İstek Kipi: kelime + -e/a (idi)

Ek Fiilin Olumsuzu ve Soru Şekli

• Olumsuzu: Ek fiilin olumsuzu yapılırken "değil" kelimesi kullanılır.
• Soru Şekli: Soru ekleri ("mi", "mi", "mu", "mü") ek fiilden sonra getirilir.

Ek Fiil ile Kurulan Cümlelere Örnekler

1. İsim ve İsim Soylu Kelimeleri Yüklem Yapma:

• Örnek: Çocuk akıllıydı. (Burada "akıllı" sıfatı, "-ydı" ek fiili ile yüklem olmuştur.)
• Örnek: Yarın hava güzelmiş. ("güzel" sıfatı, "-miş" ek fiili ile yüklem olmuştur.)
• Örnek: Ben öğretmenim. ("öğretmen" ismi, "-im" ek fiili ile yüklem olmuştur.)
• Örnek: O senin. ("senin" zamiri, "-in" ek fiili ile yüklem olmuştur.)
• Örnek: Bu ev çok. ("çok" zarfı, "-tu" ek fiili ile yüklem olmuştur.)

2. Fiillere Gelerek Birleşik Zamanlı Fiil Oluşturma:

• Örnek: Geliyordum. (gel-iyor-dum) - Şimdiki zamanın hikayesi.
• Örnek: Okuyacakmış. (oku-yacak-mış) - Gelecek zamanın rivayeti.
• Örnek: Gelirsen sevinirim. (gel-ir-sen) - Geniş zamanın şartı.
• Örnek: Yapsa daha iyi olurdu. (yap-sa) - Fiile gelen şart kipinin hikayesi.

Anlatım Bozuklukları ve Ek Fiil

Ek fiillerin yanlış kullanımı veya eksikliği, cümlelerde anlatım bozukluklarına yol açabilir. Özellikle isim ve isim soylu kelimelerin yüklem olduğu cümlelerde ek fiilin düşmesi veya yanlış eklenmesi anlamı bozabilir.

Ek Fiilin Düşmesi (Eksikliği)

Bazı durumlarda, özellikle isim veya sıfat tamlamalarında ek fiilin düşmesi anlatım bozukluğuna neden olur. Genellikle "-dir" ek fiili, cümle içinde pekiştirme veya kesinlik anlamı katarken düşebilir, ancak bu durum bazen cümlenin anlamını belirsizleştirebilir.

• Yanlış: O benim kardeşim. (Bu cümle kurallıdır, "kardeşim" kelimesinde "-im" ek fiili vardır.)
• Yanlış: O benim en yakın arkadaşı. (Burada "arkadaşı" kelimesinde ek fiil düşmüştür. Doğrusu: "O benim en yakın arkadaşımdır." veya "O benim en yakın arkadaşımdı.")
• Yanlış: Bu kitap çok güzel. (Bu cümle de kurallıdır, "güzel" kelimesi "-dir" ek fiili ile yüklem olmuştur.)
• Yanlış: Bu kitap çok güzel bir şey. (Doğrusu: "Bu kitap çok güzel bir şeydir.")

Günlük Hayattan Örnek:

Birisi size "Bu ev çok büyük." dediğinde, aslında "Bu ev çok büyüktür." demek istemiştir. "-dür" ek fiili burada düşmüştür ve cümlenin anlamı bozulmamıştır. Ancak, bazı durumlarda bu düşme anlam belirsizliğine yol açabilir.

Ek Fiilin Yanlış Kullanımı

Ek fiilin zaman veya kip olarak yanlış kullanılması da anlatım bozukluğuna neden olabilir. Örneğin, geçmişte olan bir olay anlatılırken şimdiki zaman ek fiili kullanmak gibi.

• Yanlış: Dün o çok mutluydu. (Kurallı)
• Yanlış: Dün o çok mutluyormuş. (Anlamsız ve yanlış.)

Çözümlü Örnek:

Aşağıdaki cümlede hangi anlatım bozukluğu vardır?

"Onun en yakın arkadaşı Ayşe idi."

Çözüm: Bu cümlede anlatım bozukluğu yoktur. "Ayşe" ismi, "-idi" ek fiili ile yüklem olmuştur. Cümle, geçmişte bir durumu ifade etmektedir.

Aşağıdaki cümlede hangi anlatım bozukluğu vardır?

"Bu konuyu anlamak için çaba gösteriyordu."

Çözüm: Bu cümlede anlatım bozukluğu yoktur. "Gösteriyordu" fiili, "-yor" (şimdiki zaman) ve "-du" (hikaye) ek fiilleriyle birleşik zamanlı hale gelmiştir.

Aşağıdaki cümlede hangi anlatım bozukluğu vardır?

"Benim en sevdiğim renk kırmızı."

Çözüm: Bu cümlede ek fiil düşüklüğü vardır. Doğrusu: "Benim en sevdiğim renk kırmızıdır." veya "Benim en sevdiğim renk kırmızıydı." (Eğer geçmişte sevilen bir renkten bahsediliyorsa).